Co zobaczyć, gdzie spać, gdzie zjeść

Wieruszów

Wieruszów - miasto, stolica powiatu wieruszowskiego i jednocześnie jedynej na jego terenie gminy miejsko - wiejskiej, leży na pograniczu Wysoczyzny Wieruszowskiej i Kotliny Grabowskiej, nad Prosną, u ujścia rzeki Niesób, na styku trzech wielkich krain historycznych: Wielkopolski, Śląska i Małopolski. Współczesne miasto zajmuje powierzchnię 5.98 km2 i liczy 9.2 tys. mieszkańców (2004).

Rzeka Prosna dzieli Wieruszów na dwie części: prawobrzeżną, będącą spadkobiercą średniowiecznego układu urbanistycznego a więc właściwego miasta oraz Podzamcze, które - jak sama nazwa wskazuje - powstało w sąsiedztwie istniejącego tu prawdopodobnie od XIII w. zamku rycerskiego, pierwotnie należącego do rodu Wieruszów.

Skomplikowana historia tych terenów, a zwłaszcza położenie geograficzne i geopolityczne, na pograniczu Korony i Śląska a później zaborów, sprawiły, że przez długi czas wzdłuż Prosny i rzeki Niesób biegły granice państwowe, a Wieruszów i Podzamcze przez znaczną część swej historii były odrębnymi jednostkami osadniczymi. W jeden organizm miejski połączono je dopiero w 1953 r.

Ślady osadnictwa nad rzeką Prosną w rejonie Wieruszowa sięgają około 8 tys. p.n.e. W widłach rzek Niesób i Prosny, na terenach wsi Kuźnica Skakawska odkryto wały obronne grodziska pierścieniowego z czasów kultury łużyckiej. Miejsce to zamieszkane było prawdopodobnie również w tzw. czasach wpływów rzymskich, w początkach naszej ery. Dawną metrykę osadnictwa tych terenach potwierdzają również znaleziska archeologiczne z epoki brązu i okresu rzymskiego na terenie Podzamcza.

Ptolomeusz Klaudiusz żyjący w II w. n.e., w dziele "Nauka geograficzna", nanosząc szlak bursztynowy biegnący z południa Europy nad Bałtyk zaznaczył na prowizorycznej mapie dwie miejscowości na linii rzeki Prosny - Arsonium i Calisia (Kalisz). Tę pierwszą miejscowość stanowił zapewne wspomniany wyżej gród, na bazie którego powstał średniowieczny Wieruszów.

Nowożytna historia Wieruszowa, grodu położonego w historycznej ziemi wieluńskiej sięga czasów średniowiecza. Obok wspomnianego wyżej miejsca, w którym znajdował się prehistoryczny gród obronny, na lewym brzegu Prosny istniała we wczesnym średniowieczu osada otwarta zwana Starym Wieruszowem ("Wierusow antiqua") lub co ciekawe Starym Miastem Wieruszowem ("antiquum oppidum Wyerusszow").

Na przełomie XIII i XIV wieku, na przeciwnym, prawym brzegu Prosny, założony został Nowy Wieruszów ("nova Wieruszow", "Weruschow", "Wersilgaw"), do którego prawdopodobnie pod koniec XIV wieku przeniesiono ośrodek miejski.

Najstarsza wzmianka źródłowa dotycząca Wieruszowa ("nova Wieruszow") pochodzi z 1368 r. i dotyczy tutejszej parafii rzymskokatolickiej, a ściślej - ugody zawartej między miejscowym proboszczem Henrykiem a fundatorem uposażenia Klemensem Wieruszem - ówczesnym właścicielem Wieruszowa. Datę tą powszechnie, acz niesłusznie przyjmuje się za moment lokacji miasta, które prawa miejskie otrzymało z pewnością wcześniej, prawdopodobnie jeszcze w 1. połowie. XIV wieku.

W odróżnieniu od innych miast w okolicy, Wieruszów był miastem prywatnym, najpierw rycerskim a później szlacheckim. Jego założycielem był rycerski ród Wieruszów, który przybył na te tereny pod koniec XIII w., prawdopodobnie z Dolnego Śląska, gdzie nazwisko to (Lutold de Weruchs) pojawia się po raz pierwszy w 1303 r. Ten sam (?) Lutold de Werucz (bądź też jego syn ?) pojawia się na ziemi wieluńskiej w 1337 r. Należy przypuszczać, że to on lub ktoś z jego najbliższej rodziny był faktycznym założycielem Wieruszowa.

Pierwszym znanym z imienia właścicielem miasta był natomiast Bernard Wierusz - sędzia ziemi wieluńskiej, który poza Wieruszowem i zamkiem Kopanicą dziedziczył kilka wsi, był więc najzamożniejszym dziedzicem na tym terenie. Do niego należała najstarsza znana pieczęć z herbem miasta z 1395 r. przedstawiającym na srebrnym tle kozła w połowie czarnego, w połowie w czerwono srebrną szachownicę.

Według aktu z 1401 r., to właśnie Wieruszowi, przyjacielowi i stronnikowi księcia Władysława Opolczyka, aktywnie wspierającego go w walce z Władysławem Jagiełłą, swoją fundację zawdzięcza klasztor oo. Paulinów, pierwotnie z drewnianymi kościółkami św. Ducha i Nawiedzenia Najświętszej Matki.

Sam Opolczyk był fundatorem konwentów paulińskich w Częstochowie i Głogowie. On też sprowadził na Jasną Górę słynny obraz Czarnej Madonny. Jest bardzo prawdopodobne że początki klasztoru są nieco starsze niż wskazywałby na to akt z 1401 r.

Prawdopodobnie jeszcze w 1. połowie XIV w. powstał natomiast rycerski zamek Wieruszów. W 2. połowie XIV wieku ród ten stał się jednym z najznamienitszych na Ziemi Wieluńskiej. Wieruszowie piastowali wówczas najważniejsze urzędy, najczęściej urząd sędziego ziemskiego. W 1413 r. urząd chorążego wieluńskiego przyjął syn Bernarda, Klemens Wierusz. W 1442 r. miasto i zamek zniszczyły wojska Elżbiety, wdowy po Albrechcie II Habsburgu, walczącej o tron czeski i węgierski dla swego syna Władysława Pogrobowca.

Druga połowa XV stulecia była okresem dynamicznego rozwoju miasteczka. W 1467 r. właścicielem Wieruszowa stał się Jan Kępiński z Baranowa, który wkrótce odsprzedał dobra wieruszowskie swemu bratu Wierzbięcie. Wierzbięta po objęciu władzy w mieście przyjął przydomek "Wieruszowski".

W latach 1497-98 po wielkim pożarze miasta, za sprawą Andrzeja Wieruszowskiego syna Wierzbięty, odnowiono lokację Wieruszowa. W 1507 r. właścicielem grodu wskutek małżeństwa z wdową po Andrzeju Małgorzatą, stał się Andrzej Oporowski h. Sulima, a po jego śmierci w 1541 r. jego syn Mikołaj Oporowski.

W 1562 r. córka Mikołaja, Zofia wyszła za maż za Jana Tomickiego, kasztelana gnieźnieńskiego, którego po śmierci Zygmunta Augusta wymieniano jako jednego z kandydatów do korony. Po wyborze Henryka Walezego, Tomicki wszedł w skład poselstwa do Francji. Z powodu choroby nie mógł towarzyszyć elektowi w podróży do Polski i musiał wcześniej opuścić Francję. Zrekompensował to sobie goszcząc Walezego w zamku wieruszowskim.

Tomiccy należeli do znanych rodzin innowierczych. Z inicjatywy Jana Tomickiego utworzono w Wieruszowie zbór luterański. Ze zborem tym związana jest działalność znanych postaci polskiej reformacji - w latach 80. XVI w. kaznodzieją był tu Jan Turnowski, a przez 3 lata obowiązki ministra zboru pełnił Maciej Rybiński, niegdyś studiujący w Heidelbergu.

W 1578 r. synowie Tomickiego podzielili ojcowiznę - Wieruszów przypadł Piotrowi, który nie był już tak zagorzałym innowiercą. Żona Piotra gorliwa katoliczka po śmierci męża oddała kościół katolikom. Po upadku zboru mieszkańcy powrócili na łono kościoła katolickiego i w ten sposób jeden z najgłośniejszych ośrodków reformacji w okolicy przestał istnieć. W 1600 r. pojawia się pierwsza wzmianka o Żydzie wieruszowskim Jakubie.

W dniu 19 września 1610 r. w wielkim pożarze miasta spłonął klasztor oo. Paulinów. Budowę nowego murowanego już zespołu kościelno - klasztornego ukończono dopiero w 1676 r. Nieco wcześniej w ramach wizytacji konwentów paulińskich do nieukończonego jeszcze klasztoru przybył ojciec Augustyn Kordecki, bohaterski obrońca Jasnej Góry podczas potopu szwedzkiego, który tu właśnie zmarł w dniu 20 marca 1673 r.

Od XVII stulecia gród nad Prosną stopniowo podupadał. W 1707 r. Wieruszów był w posiadaniu Józefa Męcińskiego - kasztelana bracławskiego . Po nim miasto odziedziczył starosta ostrzeszowski i marszałek Trybunału Konstytucyjnego, Wojciech z Kurozwęk Męciński. Za jego rządów miejscowość przechodziła rozmaite klęski: w 1733 r. wybuchł wielki pożar, Spłonęło wtedy 100 domostw a cztery lata później nastąpiła klęska nieurodzaju.

Miasteczko po odbudowie rozwijało się jako ośrodek rzemiosła, handlu, a zwłaszcza sukiennictwa i piwowarstwa. Znajdowała się tu również komora celna przy granicy ze Śląskiem, przez którą pędzono stada bydła z Rusi na Śląsk, a z Wrocławia przewożono towary do Polski.

Wkrótce dobra wieruszowskie przeszły we władanie Walewskich. Andrzej Walewski gospodarzący tu w latach 1743-79. niechlubnie zapisał się w pamięci mieszkańców, narzucając im ugodę, która wszystkie "świadczenia w naturze" zmieniała na roczną opłatę ryczałtową w wysokości 6000 złp.

W 1783 r. Walewscy odsprzedali majątek hrabiemu Malzahnowi, ministrowi Prus za kwotę 203.000 talarów pruskich. W tym czasie (1793/94) Wieruszów liczył 574 mieszkańców, było tu łącznie 176 budynków, 40 stodół, 2 młyny wodne i 15 kramów żydowskich. Burmistrzem był Kazimierz Kowalski. Wieruszów utrzymywał się z podatków od mieszczan za tzw. kominowe corocznie 90 talarów i 16 groszy, od Żydów za tzw. pogłówne rocznie 15 talarów.

W XIX w. nastąpiło zahamowanie rozwoju miasta. W 1806 r. w wielkim pożarze spłonął m.in. kościół p.w. św. Bartłomieja, którego nigdy już nie odbudowano. Po Kongresie Wiedeńskim (1815) granica na Prośnie rozdzieliła miejscowość na 2 części. Zachodnia - Podzamcze, nazwana wkrótce Wilhelmsbrück znalazła się w zaborze pruskim, wschodnia po stronie rosyjskiej - w Królestwie Polskim. Rok później Wieruszów stał się siedzibą powiatu, stracił jednak tą rangę (podobnie jak i prawa miejskie) wskutek ukazu carskiego w 1870 r.

Panowanie pruskie odcisnęło piętno na dziejach Podzamcza. Zgodnie z ówczesnym podziałem administracyjnym znalazło się ono na zachodnich krańcach powiatu kępińskiego. Było tu przejście graniczne i komora celna. Przełomowym momentem dla rozwoju gospodarczego Podzamcza była dopiero budowa linii kolejowej, która w 1878 r. połączyła Podzamcze z Wrocławiem.

Również w 1878 r. po stronie rosyjskiej miał miejsce wielki pożar - spłonęły domy przy ulicy Warszawskiej. Pożar był tak duży że "ani jeden budynek nie pozostał całym". W nękanym kataklizmami mieście, następował stopniowy upadek handlu i rzemiosła a ludność utrzymywała się głównie z rolnictwa.

Wielkich zniszczeń miasta dokonały I wojna światowa i powstanie wielkopolskie. W 1919 r. zamek zburzyły oddziały Grenzschutzu, pozostałości murów rozebrano i wykorzystano jako materiał budowlany. W czasie powstania wielkopolskiego w pobliżu Podzamcza toczono walki z Niemcami. W końcowej fazie walk miasto znalazło się na linii frontu ponosząc znaczne straty podczas ostrzału artylerii. W dniu 29 kwietnia 1919 r. Podzamcze zajęli Polacy a 18 stycznia 1920 r. weszło ono w skład II Rzeczypospolitej.

Jeszcze w 1919 r. Wieruszów odzyskał prawa miejskie. W 1926 r. otwarto zbudowaną w ciągu roku linię kolejową Podzamcze - Wieruszów - Wieluń - Herby Nowe - Kalety (115 km) łączącą Wielkopolskę Śląskiem. W listopadzie 1926 r. trasę tą przejechał pierwszy skład towarowy a w dniu 1 kwietnia 1927 r. - pierwszy pociąg osobowy.

Już 1 września 1939 r. Wieruszów znalazł się pod silnym ostrzałem artyleryjskim. Dzień później hitlerowcy spalili 20 domów na Podzamczu, spacyfikowali miasto i zamordowali 21 osób pochodzenia żydowskiego. W następnych dniach miały miejsce kolejne egzekucje.

W dniu 13 października 1941 r. na terenie Wieruszowa w rejonie ulic: Nadrzecznej, Kilińskiego i Zamkowej utworzono getto żydowskie (zlikwidowane w 1942 r.). Wskutek II wojny światowej liczba mieszkańców Wieruszowa zmalała o 63 % (do zaledwie 2 tys. osób) a zabudowa została zniszczona w 60%. Wyzwolenie (19 stycznia 1945 r.) przynieśli czołgiści 3. Armii Północnej pod dowództwem gen. Pawła Rybałki.

Po wojnie miasto powoli, ale systematycznie rozbudowywało się. Szczególny rozwój datuje się od 1955 r., kiedy to ponownie utworzono powiat ze stolicą w Wieruszowie. W 1975 r. miejscowość straciła status powiatu, odzyskując go ponownie w podziale administracyjnym obowiązującym od 1 stycznia 1998 r.

Wieruszów zachował częściowo dawny, średniowieczny układ urbanistyczny z czworobocznym rynkiem w centrum miasta. Będąc w Wieruszowie warto zobaczyć:

  • pozostałości grodziska pierścieniowatego typu cyplowego. o powierzchni ok. 48 ha i średnicy 600 - 700 metrów, ograniczonego liniami rzek Prosny i Niesobu oraz wałem o długości 440 metrów i wysokości do 4 m. W wyniku przeprowadzonych tu badań archeologicznych stwierdzono, iż grodzisko to jest pozostałością po osadzie obronnej kultury łużyckiej, a istniejącej w tym miejscu w okresie od VII do IV w. p.n.e.
  • pozostałości dawnego zamku - nad brzegiem Prosny zachowały się resztki murów dawnego, rycerskiego zamku rodu Wieruszów, zbudowanego w XIV stuleciu. Jednym z ostatnich właścicieli (1793) był pruski minister, hrabia Joachim Karol Malzahn. Dokładnych informacji o dalszych dziejach zamku i jego kształcie brak. Prawdopodobnie do jego ostatecznego upadku przyczynił się wielki pożar, jaki miał miejsce w dniu 27 czerwca 1878 r.
  • dawny kościół i klasztor Paulinów - barokowy zespół klasztorny, na który składają się: murowany kościół pw. Ducha Świętego z 1676 r., jednonawowy z węższym prezbiterium, z 2 wieżami od frontu i 2 kaplicami po bokach oraz barokowym wyposażeniem wnętrza z 2 poł. XVII w.; oraz murowany, piętrowy klasztor, wzniesiony ok. 1676 r. na planie prostokąta, z wirydarzem pośrodku.
  • cmentarz parafii św. Ducha - na cmentarzu znajduje się grobowiec ojców paulinów, a w nim prochy zakonników przeniesionych przez hitlerowców z krypty spod prezbiterium kościoła oo. Paulinów; a także kaplica ewangelicko - augsburska z końca XIX w., kapliczka rzymsko - katolicka z końca XIX w., pomnik oraz groby i mogiły pomordowanych w latach 1939 - 45.
  • cmentarz żydowski - zachowały się tu resztki płyt nagrobkowych (macewy) z XVIII i XIX w. oraz zbiorowa mogiła 107 obywateli narodowości żydowskiej rozstrzelanych w 1942 r. na terenie wieruszowskiej mykwy - łaźni żydowskiej.

    W zakolu rzeki Prosny z prawej strony stoi dawna mykwa – rytualna łaźnia żydowska z 3 ćw. XIX w., spalona podczas okupacji hitlerowskiej, miejsce wymordowania w dniu 21 sierpnia 1942 r. 107 osób pochodzenia żydowskiego.

    Przed mostem z lewej strony stała niegdyś synagoga (bożnica) żydowska. Została zniszczona w pierwszych dniach września 1939 r. Do lat 90. XX w. znajdowały się tu resztki ogrodzenia i przysypane ziemią fundamenty.

    Wieruszów jest punktem wyjścia czterech rowerowych szlaków turystycznych. Dwa z nich biorą swój początek w węźle szlaków znajdującym się przed Punktem Informacji Turystycznej (w budynku biblioteki), przy ul. Waryńskiego 8. Są to:

  • Szlak "Rowerem przez powiaty" - znakowany na czerwono, najdłuższy ze szlaków rowerowych w powiecie łączy Wieruszów z Dzietrzkowicami i granicą powiatu wieluńskiego i ma łączną długość ponad 140 kilometrów. Jego trasa wiedzie m.in. przez Węglewice, Lututów, Sokolniki, Walichnowy, Czastary, Bolesławiec i Łubnice, w których znajdują się najcenniejsze zabytki powiatu wieruszowskiego.
  • Szlak "Wokół Wieruszowa" - znakowany na zielono szlak o kształcie petli prowadzacej przez najbliższe okolice Wieruszowa, w tym: Mieleszynek, Przywory, Czastary - Szklarki, Stary Ochędzyn i Pieczyska. Długość szlaku wynosi 32.7 km.

    Ponadto w Wieruszowie biorą swój początek:
  • Szlak rowerowy "Śladami świętego Wojciecha" - znakowany na niebiesko szlak tworzy pętlę o długości 20.9 km i wiedzie m.in. przez Mirków, Lubczynę i Cieszęcin. W Cieszęcinie stoi zabytkowy kościół parafialny p.w. św. Wojciecha z w 1789 r. - diecezjalne sanktuarium św. Wojciecha dla diecezji kaliskiej. W 1995 r. umieszczono tu relikwie św. Wojciecha sprowadzone z Gniezna.
  • Szlak rowerowy "Nad Prosnę" - znakowany na żółto szlak tworzy pętlę o długości 12.2 km. Wiedzie m.in. obok zabytkowego, drewnianego kościoła św. Rocha, pozostałości wielkiego grodziska oraz ruin zamku w Wieruszowie.

    INFORMACJA TURYSTYCZNA
    Informacja turystyczna
    Punkt Informacji Turystycznej w Wieruszowie
    Powiatowa Biblioteka Publiczna w Wieruszowie

    ul. Waryńskiego 11
    98-400 Wieruszów
    tel. 62 783 11 88
    fax. 62 783 11 88
    pbpwieruszow@wp.pl
    ROTWLOstatnia aktualizacja: 2016-07-11 10:10:37
    Zmodyfikowane przez: Marek Lawin
  • Znajdź hotel

    Kalendarz wydarzeń

    • pn
    • wt
    • śr
    • cz
    • pt
    • sb
    • nd
     

    Nasza fotogaleria

    fot. archiwum SPW  -1271942701
    Wieruszów
    Zamek na archiwalnej pocztówce
    fot. archiwum SPW

    fot. Piotr Sölle -1275572261
    Wieruszów
    Zespół kościelno-klasztorny
    oo. Paulinów
    fot. Piotr Sölle

    fot. Tomasz Szwagrzak -1271942560
    Wieruszów
    Pozostałości fosy zamkowej
    fot. Tomasz Szwagrzak

    fot. archiwum ROTWŁ  -1337691830
    Powiat wieruszowski z mapą i kompasem
    fot. archiwum ROTWŁ

    fot. archiwum ROTWŁ  -1337691866
    Wieruszowski powiat z mapą i kompasem
    fot. archiwum ROTWŁ