Co zobaczyć, gdzie spać, gdzie zjeść

Aleksandrów Łódzki

Miasto i siedziba gminy w powiecie zgierskim, na Wysoczyźnie Łaskiej, na północny-zachód od Łodzi.

Najstarsze ślady osadnictwa w okolicach współczesnego Aleksandrowa Łódzkiego pochodzą sprzed 8 tys. lat. Na południe od dzisiejszegio centrum miasta, na wydmach koło torfowiska Rąbień odkryto obozowisko dawnych myśliwych datowane na ok. 6.000 lat p.n.e.

Na przełomie IX i X w. n.e. okolice Aleksandrowa stanowiły obszar osadnictwa prapolskiego plemienia Łęczycan i weszły w skład państwa Polan. Z kolei w okresie rozbicia dzielnicowego (XII-XIII w.) znalazły się w księstwie łęczyckim, rządzonym przez kujawską linię Piastów. Już wówczas na tym terenie istniało kilka wsi. Były to zapewne: Bełdów, Brużyca Wielka, Prawęcice, Rąbień i Zgniłe Błoto.

Dzieje samego Aleksandrowa rozpoczynają się w 1 ćw. XIX w. i wiążą się ze średniowieczną wsią Brużyca Wielka, wspomnianą po raz pierwszy już w 1386 r., a do której blisko 400 lat później (w 1782 r.) przybyli pierwsi osadnicy niemieccy, głównie rzemieślnicy, wyznania luterańskiego.

W 1816 r. właściciel dóbr brużyckich, polski szlachcic Rafał Bratoszewski założył na południe od tej wsi, na nieurodzajnym, zalesionym piaszczystym wzgórzu - nową osadę. Wytyczono wówczas prostokątny rynek i kilka prostopadłych ulic a wkrótce stanął tu kościół parafialny św. Rafała. Miejscowość zabudowywano zgodnie z wytyczonym planem, który obok rynku, objął także park i 216 dwumorgowych parcel.

Autorem planu Aleksandrowa był mierniczy (jak wtedy mówiono - geometra) i kartograf zarazem - Bernard von Schuttenbach - syn austriackiego oficera Johanna Ernesta, właściciel kolonii Zimna Woda. Takie rozplanowanie nowego miasta było możliwe dzięki założeniu go od podstaw, na pustym terenie, czyli "na surowym korzeniu".

"...Osada rzeczona (...) jest zupełnie foremną. Obszerny rynek i kilka ulic szerokich i prostych nadaje jej kształt jednego z lepszych w Polszcze miasteczek...". Tak w 1820 r. opisywał świeżo założoną osadę Rajmund Rembieliński, prezes Komisji Województwa Mazowieckiego.

W dniu 22 marca 1822 r. nowopowstała osada otrzymała prawa miejskie, nazwę Aleksandrów ku czci "miłościwie panującego cesarza Wschechrosji" i zarazem króla Polski - Aleksandra I oraz herb utworzony od jego inicjału. Sam car Aleksander I odwiedził miasto w maju 1825 r.

W momencie otrzymania praw miejskich (1822) w Aleksandrowie było już 3.086 mieszkańców, czyli ponad trzy razy tyle, co w ówczesnej Łodzi. Pierwsi mieszkańcy miasta byli głównie w większości narodowości niemieckiej, wyznania ewangelickiego a z profesji - rzemieślnikami, tkaczami, produkującymi w przydomowych warsztatach sukno wełniane. Oprócz nich w Aleksandrowie osiedlali się też Polacy wyznania katolickiego i Żydzi wyznający religię mojżeszową.

W 1824 r. powstał budynek Ratusza przeznaczony dla władz miasta, czyli Magistratu, oraz park - ogród angielski. W tym samym roku zmarł założyciel Aleksandrowa - Rafał Bratoszewski i nowe miasteczko przeszło na własność rodziny Kossowskich. W latach 20. XIX w. powstały jatki miejskie - ciąg sklepików piekarskich i rzeźniczych przylegający do Ratusza oraz kościół ewnagelicki.

W 1845 r. Aleksandrów osiągnął największą w tym okresie liczbę mieszkańców - 4.605, jednak już wkrótce miasteczko zaczęło gospodarczo podupadać i wyludniać się. Rozwój miasteczka jako ośrodka przemysłu wełnianego, bawełnianego a następnie konfekcyjnego, został zahamowany, głównie na skutek konkurencji Łodzi. Efektem upadku miasta była utrata praw miejskich w 1869 r.

Ponowny rozkwit Aleksandrowa nastąpił w końcu XIX stulecia - wtedy to Aleksandrów stał się największym ośrodkiem przemysłu pończoszniczego w całym Królestwie Polskim. Pierwsza mechaniczna fabryka pończoch, której właścicielem był niemiecki fabrykant Juliusz Paschke powstała tu w 1888 r.

Liczba mieszkańców Aleksandrowa bardzo szybko wzrastała - w 1900 r. było ich 5.992, a 10 lat później blisko dwukrotnie więcej - 11.464. W 1909 r. wzdłuż drogi bitej do Łodzi uruchomiono linię tramwajową łączącą Aleksandrów z dzisiejszą stolicą województwa.

W czasie I wojny światowej miasto zajęły wojska niemieckie. W 1915 r. założono szpital w Aleksandrowie, który funkcjonował do 1933 r. a rok później za sprawą władz okupacyjnych uruchomiono elektrownię, początkując w ten sposób elektryfikację miasta. Pod koniec wojny mieszkający tu Polacy czynnie angażowali się w działalność patriotyczną, m.in. stawiając pomnik Tadeusza Kościuszki w Rynku i walcząc w Legionach.

W 1921 roku Aleksandrów liczył 8.236 mieszkańców, w tym 37% Niemców, 34% Polaków i29 % Żydów, Dla tych ostatnich miasto stało się ważnym ośrodkiem religijnym - siedzibą dynastii sławnych rabinów chasydzkich - Danzigerów (Dancygierów).

W chwili wybuchu II wojny światowej Aleksandrów liczył 13.424 mieszkańców. We wrześniu 1939 roku na cmentarzu żydowskim okupanci rozstrzelali 5 Polaków i 26 Żydów. W dniu 9 listopada 1939 r. - Aleksandrów wraz z Łodzią znalazł się na terenach wcielonych do Rzeszy; wprowadzono niemieckie nazwy ulic i placów.

Pod koniec grudnia 1939 r. do Generalnej Guberni przymusowo wysiedlono wszystkich aleksandrowskich Żydów, gdzie parę lat później prawie wszyscy zginęli w komorach gazowych hitlerowskich obozów zagłady. W czasie II wojny światowej miasto, ktorego nazwę Niemcy w 1943 r. przemianowali na "Wirkstadt" zostało w znacznym stopniu zniszczone.

Po zakończeniu wojny, jeszcze w 1945 r. utworzono Zjednoczenie Przemysłu Dziewiarsko-Pończoszniczego w Aleksandrowie, które potem, jako Zakłady Przemysłu Pończoszniczego "Sandra" i było największym zakładem przemysłowym w mieście i jednym z największych w tej branży w Polsce.

W tym samym roku w mieście powstała pierwsza szkoła średnia - gimnazjum, a potem liceum - obecnie Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika, Miejski Dom Kultury i biblioteka. W 1946 r. zniszczony wojną Aleksandrów liczył tylko 6926 mieszkańców. W latach 1951 - 53 r. zbudowano lotnisko, funkcjonujące do pożaru hangaru w 1961 r.

W 1974 r. otwarto gmach Młodzieżowego Domu Kultury a w 1979 roku powołano do życia Towarzystwo Przyjaciół Aleksandrowa. W latach 1991-95 zlikwidowano linię tramwajową do Łodzi (nr 44) zastępując ją autobusami PKS.

W 1998 r. otwarto w centrum Aleksandrowa odbudowane jatki miejskie. W mieście - z racji czasu jego rozwoju - dominuje architektura klasycystyczna. Będąc w Aleksandrowie Łódzkim warto przede wszystkim zobaczyć:

  • plac Tadeusza Kościuszki - obszerny czworokątny rynek na planie kwadratu, z dwoma kościołami po przeciwnych jego stronach, od którego odchodzą prostopadłe ulice: 11 Listopada (dawniej: Kaliska), Warszawska, Ogrodowa i Wojska Polskiego (dawniej: Kościelna). Powstał w 1816 r. z inicjatywy Rafała Bratoszewskiego, jako centrum nowo powstającej osady fabrycznej. Dwie pierwsze ulice (Kaliska i Warszawska) wyznaczały w XIX w. główną oś osady a pokrywały się z grubsza ze średniowieczną jeszcze drogą ze Zgierza do Lutomierska.
  • Ratusz Miejski - klasycystyczna budowla wzniesiona ok. 1824 r., przy południowej pierzei rynku, prawdopodobnie według projektu XIX-wiecznego architekta Jakuba Kubickiego, twórcy warszawskiego Belwederu. Budynek posiada wiele ciekawych elementów architektonicznych. Fasadę frontową budowli zdobi płytki ryzalit zwieńczony silnie wystającym gzymsem.
  • kościół p.w. śś. Archaniołów Rafała i Michała - pierowtnie klasycystyczna świątynia rzymsko - katolicka wzniesiona w latach 1816-18, jako jedna z pierwszych budowli nowopowstającego miasteczka. W latach 1922-26 dobudowano dwie nawy boczne zaprojektowane przez Józefa Kabana a dwie wieże - w latach 1933-35. Pod posadzką świątyni pochowany został Rafał Bartoszewski, założyciel miasta i fundator aleksandrowskiej świątyni.
  • dawny kościół ewangelicko-augsburski - wzniesiony ok. 1828 r. przy zachodniej pierzei starego placu targowego pod kierownictwem ówczesnego pastora Friedricha Geirga Thuwe, przy wsparciu właściciela Aleksandrowa Rafała Bartoszewskiego. Na osi fasady znajduje się główne wejście położone między kolumnami. Ponad nimi, w górnej kondygnacji umieszczono zegar i dwie płaskorzeźby bogini zwycięstwa Nike. Fasadę zdobią również płaskorzeźby aniołów i symbol Ewangelii. Schodkowy szczyt zwieńczony jest krzyżami.
  • dawne jatki miejskie - zbudowane w stylu klasycystycznym w 1829 r. z inicjatywy władz miejskich według projektu Henryka Marconiego, z przeznaczeniem na sklepy piekarskie i rzemieślnicze. W miedzyczasie rozebrane ze względu na zły stan techniczny i odbudowane w 1998 r. przy współpracy z europejskim programem pomocowym PHARE. Dziś są siedzibą Urzedu Gminy i banku PKO B.P. Budynek jatek przylega do południowego naroża ratusza krytą galerią. Od frontu znajduje się ciekawy podcień wsparty na kolumnach, co nadaje temu miejscu urokliwy charakter. Na niedużym skwerze przed jatkami odsłonięto w 1994 r. pomnik poświęcony pamięci Polaków poległych i zamordowanych w latach 1939-56.
  • drewniane domy tkackie - charakterystyczne dla XIX - wiecznych osad przemysłowych. W całym Aleksandrowie zachowało się ich ponad 50, najwięcej przy ulicach: Wierzbińskiej, Pabianickiej, Ogrodowej, Warszawskiej, Łęczyckiej, Wojska Polskiego. Najstarsze z nich pamiętają początki miasta. Parterowe domy o konstrukcji sumikowej mają szerokie fronty, dwuspadowe dachy niegdyś kryte niegdyś gontem i z obszerne sienie pośrodku, od których prowadzą drzwi do dwóch lub czterech izb. Większość z nich posiada ozdobną stolarkę i dekorację kowalską - w tym dekoracyjne podokienniki.

    Ponadto do obiektów i miejsc wartych zobaczenia należą:
  • zespół fabryczno-mieszkalny Alberta Stillera przy ulicy Wojska Polskiego, wzniesiony w 1908 r., który jako jeden z niewielu w województwie do dziś zachował oryginalną formę: składa się on ze stylowej willi fabrykanckiej, ceglanych budynków fabrycznych dawnej pończoszarni, budynków gospodarczych i ogrodu;
  • cmentarz wielowyznaniowy od początku swojego istnienia podzielony był na część katolicką i ewangelicką, później utworzono tu również część prawosławną. W części ewnagelickiej znajduje się kwatera wojenna żołnierzy niemieckich z 1914 r. a najstarszym zachowanym nagrobkiem jest okazały murowany grobowiec pierwszego aleksandrowskiego pastora Fryderyka Jerzego Tuve, zmarłego 30 czerwca 1830 r.
  • cmentarz żydowski oraz dawny dom rabina pełniący dziś funkcję internatu.

    INFORMACJA TURYSTYCZNA
    Informacja turystyczna
    Informacja turystyczna
    ROTWLOstatnia aktualizacja: 2012-06-01 15:18:02
    Zmodyfikowane przez: Tomasz Koralewski
  • Podział administracyjny

    Położenie

    Warto zobaczyć

    Gdzie spać? [1] - Baza noclegowa kategoryzowana

    Gdzie spać? [1] - Baza noclegowa kategoryzowana

    Gdzie zjeść? [19]

    Restauracje

    Bary

    Pizzerie

    Szlaki piesze [1]

    Znajdź hotel

    Kalendarz wydarzeń

    • pn
    • wt
    • śr
    • cz
    • pt
    • sb
    • nd
     

    Nasza fotogaleria

    fot. Piotr Sölle -1238952740
    Aleksandrów Łódzki
    Kościół p.w. śś. Archaniołów Rafała i Michała
    fot. Piotr Sölle