Co zobaczyć, gdzie spać, gdzie zjeść

Zelów

Miasto i siedziba gminy miejsko-wiejskiej (powiat bełchatowski), u źródeł Pilsi (prawy dopływ Widawki), na Wysoczyźnie Łaskiej. 8,0 tys. mieszkańców (2008).

Po raz pierwszy Zelów pojawia się w księgach grodzkich sieradzkich w XV wieku. Dowiedzieć się z nich można, że w 1441 r. miejscowość wraz z okolicznymi wsiami Krześlów, Kurów, Pożdżenice, Ostrów, Buczek, Kowalew, Kociszew, Grabostów i Łęki należała do tzw. dóbr pożdżenickich. W 1441 r. nastąpił podział tych dóbr na kilka mniejszych majątków.

W drugiej połowie XV stulecia Zelów razem z Grabostowem i Krześlowem przeszedł na własność Jana z Trzebienic, protoplasty rodu Trzebieńskich herbu Śreniawa. Również zapis z 1512 r. wymienia Zelów jako własność tego rodu. Jednak już w wieku XVI miejscowość nie widnieje w dokumentach jako własność Trzebieńskich. Nie wiadomo do kogo wtedy należał Zelów.

W dziele Antoniego Pawińskiego pt. „Polska w XVI w.”, wydanym w latach 80-tych XIX wieku miejscowość nazywana jest „Szelyów”, lub „Zeliów”. Jan Łaski w „Liber beneficiorum...” pisze: „...na początku XVI wieku były tu same łany kmiece, dające dziesięcinę snopową kościołowi w Buczku, a za konopne po dwa grosze z łanu...”.

W 1552 r. Zelów był małą wioską o charakterze rolniczym, która liczyła 19 kmieci-osadników i 2 zagrodników. W 1553 r. wybuchł tu wielki pożar, przez co Zelów został zwolniony przez Jana Łaskiego z powinności. Ze wzmianek z tego okresu można się dowiedzieć, że w osadzie znajdowała się również karczma. Odtąd przez prawie dwieście lat Zelów nie występuje w żadnych dokumentach. Nie wiadomo do kogo wtedy należał. Na pewien ślad może naprowadzać fakt, że w XVII wieku pobliskimi Pożdżenicami i Krześlowem zarządzali Gomolińscy, więc może należał do nich również i Zelów.

Miejscowość przez niedogodne położenie i kiepskiej jakości gleby nie należała do majętnych. Księgi grodzkie i ziemskie sieradzkie z XVIII stulecia podają, że w Zelowie znajdował się niewielki, zaniedbany, drewniany dworek. Oprócz niego wymieniono dwie stodoły, kurniki, oborę i stajnię z wozownią. Dla dziedzica pracowało 20 rodzin kmiecych. Wymieniono też powinności ciążące na mieszkańcach osady. Kmiecie zobowiązani byli do 5 dni pańszczyzny, oraz oddania 10 kur, 10 złotych czynszu, oraz po korcu żyta i owsa.

W Zelowie uprawiano przede wszystkim właśnie żyto i owies, oraz pszenicę, jęczmień i tatarkę. Większość gruntu stanowiły nieużytki, łąki i pastwiska. Miejscowość otaczały wielkie lasy. Obok dworu znajdował się ogród, w którym uprawiano warzywa. Właściciel Zelowa pozostałe zyski czerpał z karczmy.

W tym czasie osada należała do Józefa Świdzińskiego herbu Półkozic. Był on też właścicielem Grębocin, Puskawicy, oraz Sromutki, w której prawdopodobnie znajdował się niezachowany do dzisiejszych czasów drewniany dwór. Nieznany jest niestety dokładny okres, kiedy Zelów należał do Świdzińskiego. Wiadomo, że jego rodzicami byli Stefan i Marianna z Bąkowskich, a dziadkami Jan Świdziński i Marianna z Madalińskich. Nie wiadomo też, czy Józef Świdziński zostawił po sobie potomstwo.

W 1802 r. do Zelowa przybyli ze Śląska koloniści czescy, członkowie kościoła Braci Czeskich. Pierwszymi religijnymi przywódcami zostali w czerwcu 1803 r. Maciej Lukaszek z Sacken, Jan Weselowski z Bachowic i Fryderyk Prowaznik z Taboru. Przybysze zyskali wielki wpływ na budownictwo, zwyczaje, czy lokalną kuchnię.

Czesi zdominowali ludność miasteczka aż do drugiej połowy XIX wieku, kiedy liczniej zaczęli pojawiać się w Zelowie Polacy oraz Niemcy i Żydzi. Jedną z charakterystycznych cech Zelowa w tym okresie była mozaika wyznań religijnych. Każda z grup wyznaniowych miała w Zelowie swoją świątynię, a najliczniejszą pod względem wyznawców była parafia ewangelicko-reformowana. W okresie międzywojennym nastąpił rozkwit przemysłu. Powstało wtedy wiele fabryk włókienniczych, w tym fabryka K. Rajcherta w Herbertowie.

Podczas II wojny światowej wymordowano tu Żydów, oraz stosowano represje wobec ludności polskiej. Tym samym nastąpił też napływ nowych osadników niemieckich. Sytuacja odwróciła się po zakończeniu działań wojennych, kiedy do wyjazdu zmuszono Niemców. W ich miejsce przybyli Polacy z okolicznych wsi.

W 1949 roku na bazie prywatnych zakładów włókienniczych utworzono Zelowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego "Fanar", które stały się wówczas największym przedsiębiorstwem produkcyjnym w mieście. W 1954 r. Zelów stał się osiedlem a w 1957 r. został podniesiony do rangi miasta. W 1976 r. miasto i gmina zostały połączone w jedną jednostkę administracyjną, a od 1990 r. tworzą jedną wspólnotę samorządową.

Dziś Zelów pozostaje najsilniejszym ośrodkiem mniejszości czeskiej w środkowej Polsce i centrum kościoła ewangelicko-reformowanego. Dawne państwowe zakłady przejęli prywatni inwestorzy rozwijając produkcję tkanin bawełnianych i materiałów opatrunkowych.

W miasteczku zachował się XIX-wieczny układ urbanistyczny. Będąc w Zelowie warto zobaczyć klasycystyczny murowany kościół ewangelicko-reformowany, wzniesiony w 1825 r. wg projektu Jan Zille. Trójnawowe wnętrze świątyni jest, zgodnie z zasadami wiary Braci Czeskich, niemal pozbawione ozdób. Wewnątrz kościoła znajdują się inskrypcje czeskie, w tym tablice ku czci Jana Husa i Jana Kalwina.

Obok kościoła w XIX stuleciu założono czynny do dzisiaj cmentarz ewngelicki. Niemal połowa ze znajdujących się tu ponad 450 grobów ma napisy w języku czeskim. Kilkanaście nagrobków posiada status obiektów zabytkowych. Są wśród nich mogiły niektórych założycieli Zelowa.

Wśród innych zabytków Zelowa na szczególną uwagę zasługują:

  • kościół ewangelicko - augsburski, z 1860 r., murowany (przy ul. Sienkiewicza), kościół ewangelicko-augsburski, z 1936 r., murowany (ul. Żeromskiego),
  • kościół rzymskokatolicki wzniesiony w latach 1924-35 w stylu modernistycznym, ze strzelistą wieżą (od 1995 r. odbywają się tutaj Letnie Koncerty Festiwalowe) oraz XIX-wieczne drewniane i murowane budynki mieszkalne.

    INFORMACJA TURYSTYCZNA
    Informacja turystyczna
    Centrum Informacji Turystycznej w Bełchatowie

    ul. Tadeusza Kościuszki 15
    97-400 Bełchatów
    tel. (44) 733 51 35
    tel. (44) 733 51 40
    cit@um.belchatow.pl
    ROTWLOstatnia aktualizacja: 2009-05-16 09:41:40
    Zmodyfikowane przez: Piotr Sölle
  • Znajdź hotel

    Kalendarz wydarzeń

    • pn
    • wt
    • śr
    • cz
    • pt
    • sb
    • nd
     

    Nasza fotogaleria

    fot. Piotr Sölle -1238953435
    Zelów
    Kościół ewangelicko-reformowany Braci Czeskich
    fot. Piotr Sölle

    fot. Bartek Bijak -1251383327
    Zelów
    Kościół ewangelicko-augsburski
    fot. Bartek Bijak

    fot. Piotr Sölle -1251382603
    Zelów
    Muzeum - Ośrodek Dokumentacji Historii Braci Czeskich
    fot. Piotr Sölle

    fot. Piotr Sölle -1251382416
    Zelów
    Muzeum - Ośrodek Dokumentacji Historii Braci Czeskich
    fot. Piotr Sölle

    fot.  Wojciech Zając (archiwum Starostwa Powiatowego w Bełchatowie) -1312883667
    Kościół Ewangelicko - Reformowany w Zelowie
    fot. Wojciech Zając (archiwum Starostwa Powiatowego w Bełchatowie)