Co zobaczyć, gdzie spać, gdzie zjeść

Brzeziny

Miasto - siedziba gminy miejskiej i gminy wiejskiej (powiat brzezinski), nad rzeką Mrożycą (dorzecze Bzury), na Wzniesieniach Łódzkich. 12,3 tys. mieszkańców (2008).

Początki Brzezin sięgają wczesnego średniowiecza. Pierwsza potwierdzona wzmianka dotycząca tej miejscowości pochodzi z 1139 r. i dotyczy istniejącej tu już wówczas parafii rzymskokatolickiej. W XIII i XIV stuleciu Brzeziny były już siedzibą kasztelanii i znaczącym ośrodkiem handlu. Na rozwój Brzezin szczególnie korzystny wpływ miało położenie przy ważnych traktach handlowych łączących Wielkopolskę i Pomorze z Mazowszem, Podlasiem i Rusią oraz Litwę z Małopolską.

Prawa miejskie Brzeziny otrzymały przed rokiem 1329. Przypuszcza się jednak, że status ten zyskały znacznie wcześniej, jeszcze w końcu XIII stulecia. Pierwsza zachowana wzmianka potwierdzająca miejski charakter Brzezin pochodzi z 1332 r. i pochodzi z dokumentu sygnowanego przez ówczesnego księcia dobrzyńskiego i łęczyckiego Władysława Siemowitowicza.

Przywilej lokacyjny i prawa nadane miastu potwierdził w 1364 r. król Kazimierz Wielki. W 2. połowie XV stulecia Brzeziny przeszły w ręce rodziny Lasockich, którzy pozostawali ich właścicielami - podobnie jak okolicznych włości - przez kolejne 330 lat.

Szczególny rozkwit Brzezin przypadł na XVI stulecie - miasto liczyło wtedy już 2.5 tys. mieszkańców. Słynęło w okolicy z kontaktów handlowych siegających daleko poza granice Rzeczypospolitej. Wówczas był to jeden z największych ośrodków sukienniczych w Polsce - istniało tu ponad 300 warsztatów.

Według opinii S. Sarnickiego z 1585 r. Brzeziny były miastem "znakomitym, wybornymi rzemieślnikami sławnym". Miasto znane było również (za sprawą przybyłych tu w XVI w. Szkotów) jako znaczny ośrodek browarnictwa. Ogólnie pod względem gospodarczym ówczesne Brzeziny przerastały nawet stolicę województwa - Łęczycę, a przydomek "Krakówek", jakim wówczas je określano, świadczy o dużym znaczeniu grodu nad Mrożycą.

W tym samym XVI stuleciu Brzeziny stały się znacznym ośrodkiem arian - radykalnego odłamu polskiej reformacji. Miasto było miejscem kilku synodów i zjazdów innowierców, w tym synodu generalnego w 1563 r. Z wysokiego poziomu nauczania słynęła brzezińska szkoła miejska, której uczniem był m.in. Maciej Stryjkowski, znany historyk, poeta i kronikarz.

Z Brzezin pochodził wybitny pisarz ariański i ideolog reformacji Grzegorz Paweł z Brzezin (1525-91), założyciel drugiej w Polsce szkoły protestanckiej oraz Adam Burski (1560-1611) - filozof i rektor Akademii Zamojskiej. Z miasteczkiem 20 lat swojego życia związał również najwybitniejszy pisarz i publicysta polityczny epoki renesansu Andrzej Frycz Modrzewski (1503-72), główny reprezentant postępowej myśli społeczno - politycznej polskiego Odrodzenia, autor słynnego traktu "O naprawie Rzeczypospolitej...".

W 1 połowie XVII w. rozpoczął się okres upadku gospodarczego i kulturalnego miasta, na co złożyły się kolejne wojny ze Szwecją a później okres panowania saskiego. Mimo napływu kolejnych osadników, w tym Żydów (pierwsza wiadomość z 1736 r.) oraz kolonistów niemieckich (od 1752 r.) w czasach rozbiorów Brzeziny wiodły żywot podupadającego miasteczka. Gdy w latach 20. XIX w. ropoczął się dynamiczny okres rozwoju Łodzi przemysłowej, równoczesne próby przekształcenia Brzezin w znaczny ośrodek włókienniczy nie powiodły się i miasto na kolejną szansę rozwoju musiało czekać aż do lat 70. XIX wieku.

Właśnie wtedy rozwój miasta doznał istotnego przyspieszenia. Dzięki ówczesnej, szczególnie korzystnej koniunkturze gospodarczej Brzeziny stały się dużym ośrodkiem produkcji odzieżowej. Ściślej - największym w Królestwie Polskim ośrodkiem chałupnictwa krawieckiego - tu powstawały m.in. słynne pasiaki dla Księżaków Łowickich. Produkowane w Brzezinach tanie wyroby przeznaczone były dla uboższych warstw społecznych Królestwa Polskiego. Dużą część produkcji odzieżowej eksportowano na rynki rosyjskie. Liczba ludności Brzezin wzrosła w 1885 r. do 6 tys. a w przeddzień wybuchu wojny miasto liczyło już 18 tys. mieszkańców.

Podczas I wojny światowej, pod koniec 1914 r. w pobliżu Brzezin miała miejsce wielka bitwa, w wyniku której armia rosyjska została zmuszona do wycofania na linię Bzury, Rawki i Pilicy. Brzeziny, podobnie jak i okoliczne wioski, zostały wówczas zniszczone i znacznie wyludnione.

Okres międzywojenny w przypadku Brzezin charakteryzował się rozwojem produkcji krawieckiej w systemie nakładczo - chałupniczym. Już w 1918 r. powstał w Brzezinach Związek Producentów Konfekcji Męskiej. W mieście wytwarzano nadal, w większości tanią odzież bawełnianą. Najbardziej znanymi producentami w tej branży były firmy Maurycego Frankensteina, braci Sułkowiczów, Mozesa Raszkowskiego oraz Braci Lew. W 1936 r. powstała Chrześcijańska Spółdzielnia Krawiecka. W 1937 r. w ówczesnym powiecie brzezińskim było aż 649 krawieckich zakładów rzemieślniczych.

W dniu 8 września 1939 r. w rejonie Brzezin miała miejsce bitwa oddziałów Armii "Łódź" z niemiecką 10. Dywizją Piechoty. Wówczas, podobnie jak pod koniec wojny, Brzeziny zostały zbombardowane. Część miasta spłonęła podczas okupacji. Likwidacja utworzonego przez Niemców brzezińskiego getta nastąpiła w maju 1942 roku. Połowa żydowskich mieszkańców Brzezin zgnięła w Chełmnie nad Nerem.

Wyzwolenie przyniosły miastu wojska radzieckie - miało to miejsce w dniach 18/19 stycznia 1945 r. W toczonych wówczas walkach o Brzeziny zginęło 200 żołnierzy radzieckich. Podobnie jak polskich żołnierzy września, pochowano ich na cmentarzu przy ul. Łódzkiej.

Do najcenniejszych zabytków Brzezin należą:

  • kościoł p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego - gotycka, murowana świątynia parafialna, ufundowana w 1321 r. a wzniesiona w 1. poł. XIV w., później wielokrotnie przebudowywana, z renesansową kaplicą Lasockich (1534), w której znajduje się późnorenesansowy ołtarz z poł. XVII stulecia oraz płyty nagrobne Lasockich;
  • drewniany kościół p.w. św. Anny - wzniesiony w 1719 r. W świątyni warto zobaczyć cenny obraz w ołtarzu głównym, przedstawiający Świętą Trójcę, pochodzący z 1. połowy XVII wieku a także obrazy św. Walentego i św. Barbary, gotycką kropielnicą oraz rzeźby nieznanej świętej z 1. połowy XVII wieku i Anioła z chustą św. Weroniki;
  • zespół klasztoru Reformatów - pierwotnie drewniany ufundowany w 1627 r., obecny murowany ufundowany przez Adama i Teofila Lasockich a składający się z kościoła p.w. św. Franciszka z Asyżu wzniesionego w 1754 r. i klasztoru, wzniesionego w początkach XVIII stulecia. Kościół i klasztor wielokrotnie niszczone i odbudowywane, odrestaurowano w latach 1947-52;
  • kościół pw. Ducha Świętego - murowany, barokowy kościół ss. Bernardynek ufundowany w 1737 r. przez Józefa. Lasockiego. Świątynia posiada późnobarokowy wystrój wnętrza. W ołtarzu znajduje się cenny obraz z XVII stulecia, przedstawiający Matkę Boską.

    Będąc w Brzezinach warto również obejrzeć miejscowe cmentarze: ewangelicki i żydowski oraz odwiedzić istniejące od 1972 r. Muzeum Regionalne.

    ROTWLOstatnia aktualizacja: 2009-05-08 11:54:23
    Zmodyfikowane przez: Piotr Sölle
  • Znajdź hotel

    Kalendarz wydarzeń

    • pn
    • wt
    • śr
    • cz
    • pt
    • sb
    • nd
     

    Nasza fotogaleria

    fot. Piotr Bączyński -1275567055
    Brzeziny
    Muzeum Regionalne
    Fragment kolekcji żelazek
    fot. Piotr Bączyński

    fot. Piotr Bączyński -1238955901
    Brzeziny
    Kościół p.w. św. Ducha
    fot. Piotr Bączyński

    fot. Piotr Bączyński -1238955866
    Brzeziny
    Kościół p.w. św. Anny
    fot. Piotr Bączyński

    fot. archiwum ROTWŁ  -1427275275
    Muzeum Regionalne w Brzezinach
    fot. archiwum ROTWŁ

    fot. Piotr Bączyński -1238955816
    Brzeziny
    Kościół p.w. Podwyższenia Krzyża
    fot. Piotr Bączyński

    fot. Piotr Bączyński -1275567116
    Brzeziny
    Muzeum Regionalne
    Ekspozycja maszyn do szycia
    fot. Piotr Bączyński