Co zobaczyć, gdzie spać, gdzie zjeść

Nowa Brzeźnica

Dawne miasteczko, dziś wieś i siedziba gminy (powiat pajęczański), w Niecce Włoszczowskiej, nad rzeką Pilsią.

Nowa Brzeźnica to dawne miasto królewskie na skrzyżowaniu szlaków handlowych i siedziba starostwa niegrodowego. Przed 1265 r. przy starym trakcie handlowym z Rusi na Śląsk prowadzącym m.in. przez Radomsko, Kamion, Wieluń powstało miasteczko Brzeźnica. Obok w pobliskim lesie, właśnie w 1265 r. książę Leszek Czarny zezwolił zasadźcom Marcinowi i Przybysławowi wykarczować 42 łany brzozowego lasu (od którego zapewne pochodzi nazwa „Brzeźnica”), założyć w tym miejscu nową osadę i nadał jej prawo średzkie.

Od tego czasu źródła historyczne mówią już o Starej i Nowej Brzeźnicy. Do tej drugiej właśnie, jako położonej korzystniej (bliżej brodu na rzece Pisi) w 1287 r. przeniesiono ośrodek miejski. Stara Brzeźnica występowała odtąd w dokumentach jedynie jako wieś (bądź przedmieście), a jej mieszkańcy długo nie mogli pogodzić się z faktem utraty praw miejskich, okazując odpowiednie przywileje jeszcze w XVII w. Obie miejscowości były własnością królewską. Od końca XIII w. Brzeźnica byłą siedzibą dystryktu-okręgu a następnie starostwa niegrodowego w dobrach monarszych.

Na przełomie XIV i XV w. Nowa Brzeźnica przeżywała krótkotrwały rozkwit gospodarczy. W 1417 r. król Władysław Jagiełło ufundował tu murowany kościół parafialny, którego relikt (w postaci gotyckiej dzwonnicy) można odnaleźć do dziś w bryle obecnej świątyni. W 1459 r. miasteczko wystawiło 15 zbrojnych na wojnę pruską.

Zachowana spora lista zwolnień z opłat celnych świadczy, że mieszkańcy w dużym stopniu zajmowali się handlem. W 1564 r. było tu 4 rzeźników, 9 szewców, 9 piekarek, 2 karczmy i 2 młyny. Miasto miało przywilej na 4 jarmarki. W 1563 r. podatek zapłaciło 32 rzemieślników.

W pierwszej połowie XVII wieku miasto ucierpiało od epidemii i klęski głodowej, która w ciągu jednego roku spowodowała śmierć 90 mieszkańców. We wrześniu 1665 r., tuż przed klęską swych wojsk podczas starcia z rokoszaninem Jerzym Lubomirskim, w Nowej Brzeźnicy przebywał król Jan Kazimierz. W 1717 r. Sejm Rzeczypospolitej przekazał tutejsze starostwo niegrodowe klasztorowi oo. Paulinów z Częstochowy. Dochody z dóbr przeznaczano na pokrycie kosztów utrzymania twierdzy na Jasnej Górze.

Rozwój miasteczka zahamowały w XVII i w pocz. XVIII w. liczne pożary, epidemie oraz przemarsze wrogich wojsk. Pożar w 1727 r. pochłonął 70 domów, następny w 1790 r. strawił większą część zabudowań miejskich. Ostatecznie w 1868 r., pod pretekstem udziału mieszkańców w powstaniach 1830-31 i 1863-4 Nowa Brzeźnica, podobnie jak wiele innych miasteczek ziemi łódzkiej utraciła prawa miejskie i do dzisiaj pozostaje wsią.

W Nowej Brzeźnicy urodził się Jan Długosz (1415-80) wielki polski kronikarz, historyk oraz dyplomata. Jego ojciec, Jan z rodu Wieniawów, niezamożny ziemianin pochodzący z Niedzielska pod Wieluniem, był jednym z bohaterów bitwy pod Grunwaldem (wziął do niewoli komtura Markwarda von Salzbacha, rycerza Szumborka i wójta z Schaumburga) był starostą brzeźnickim.

W dniu 18 V 1987 roku Brzeźnica uroczyście obchodziła 700 lat swojego istnienia. W tym też dniu przed budynkiem Urzędu Gminy w Nowej Brzeźnicy dokonano odsłonięcia pomnika z popiersiem Jana Długosza. Imię Jana Długosza nosi dziś tutejsza szkoła wzniesiona w ramach akcji "1000 szkół na Tysiąclecie".

Niedaleko brzeźnickiego rynku znajdują się słabo czytelne pozostałości starego założenia dworskiego, powstałego prawdopodobnie w miejscu nieukończonego zamku królewskiego. Według średniowiecznych zapisów zamek w Nowej Brzeźnicy rozpoczęto wznosić w XIV w, w czasach Kazimierza Wielkiego, jako jeden z wielu obiektów powstających wówczas w celu wzmocnienia obronności kraju i jego ówczesnej granicy zachodniej. Niewykluczone, że zamek w tym miejscu istniał już wcześniej (być może już w końcu XIII w.) a Kazimierz Wielki nakazał go jedynie rozbudować i zmodernizować a przy okazji samo miasteczko otoczyć murem obronnym.

Pierwsza wiadomość o zamku w Nowej Brzeźnicy pojawia się w źródłach z roku 1535, jednak w lustracji z lat 1564 - 65 odnotowano już tylko istnienie drewnianego dworu na kopcu, będącego siedzibą starostów brzeźnickich. Należy zatem przypuszczać, że w czasach Kazimierza Wielkiego rzeczywiście planowano budowę warowni, usypano wówczas kopiec otoczony fosą, ale prace chyba przerwano we wczesnej fazie budowy (być może z powodu śmierci monarchy) i w miejscu tym wznoszono później już tylko kolejne drewniane dwory.

Będąc w Nowej Brzeźnicy warto również zobaczyć murowany, neogotycki kościół pw. św. Jana Chrziciela wzniesiony w 1904 r. w miejscu poprzedniej, gotyckiej świątyni ufundowanej w 1417 r. przez króla Władysława Jagiełłę a ukończonej prawdopodobnie 30 lat później.

W bryłę obecnego kościoła – pomiędzy prezbiterium a transeptem - wtopiona jest znacznie starsza, gotycka dzwonnica stanowiąca właśnie pozostałość pierwotnego kościoła. W przyziemiu tej czworobocznej, oszkarpowanej budowli o 3-ch kondygnacjach zachowały się pomieszczenia sklepione kolebkowo. W dolnej części znajdują się 3 półkoliście zamknięte wnęki, a w górnych partiach charakterystyczne okna. Warto również zwrócić uwagę na ostrołukowe odrzwia z kutą kratą zdobione rozetkami...

Obok kościoła wznosi się murowana plebania z 1884 r. Na cmentarzu parafialnym stoi murowana kaplica cmentarna z przełomu XIX i XX w. Na teren cmentarza prowadzi brama z 1836 r. przebudowana w początkach XX w.

INFORMACJA TURYSTYCZNA
Informacja turystyczna
Punkt Informacji Turystycznej w Nowej Brzeźnicy
Gminna Biblioteka Publiczna w Nowej Brzeźnicy

ul. Kościuszki 103
98-331 Nowa Brzeźnica
tel. 34 311 96 70
tel. wew. 219
jola01_66@tlen.pl
ROTWLOstatnia aktualizacja: 2009-05-16 13:31:14
Zmodyfikowane przez: Piotr Sölle

Znajdź hotel

Kalendarz wydarzeń

  • pn
  • wt
  • śr
  • cz
  • pt
  • sb
  • nd
 

Nasza fotogaleria