Co zobaczyć, gdzie spać, gdzie zjeść

Pajęczno

Miasto i siedziba powiatu w południowo-zachodniej części województwa łódzkiego, na Wyżynie Wieluńskiej. 6,7 tys. mieszkańców (2008).

Pajęczno jest jednym z najstarszych miast współczesnego województwa łódzkiego. Powstało przy średniowiecznym szlaku handlowym prowadzącym z Rusi i wschodnich terenów Polski na Śląsk i do Czech, i należało do dóbr monarszych. Traktem tym podróżowały karawany kupieckie, pędzono woły, przewożono skóry bydlęce, wełnę i len na słynne w owych czasach targi we Wrocławiu.

Historia osadnictwa w tym miejscu sięga co najmniej 3 tys. lat wstecz. W lesie wokół jeziora Matusowiec podczas wykopalisk prowadzonych w 1926 r. przez Zygmunta Szmita odkryto cmentarzysko ciałopalne z okresu halsztackiego kultury łużyckiej i datowano je na ok. 1300-1100 lat p.n.e. Również w Pajęcznie (w 1933 r.) odkryto naszyjnik brązowy z IV okresu epoki brązu, tj. ok. 1000 lat p.n.e.

Według legendy nazwa miejscowości wywodzi się od olbrzymich rozmiarów pająka, który przed wiekami miał się tu zagnieździć i był plagą dla mieszkańców, dopóki nie został zgładzony przez śmiałka. Skórą tego pająka miały być później obite drzwi pierwszego kościoła parafialnego i stąd miasto miało przybrać swoją nazwę.

Faktem jest natomiast, że pierwsza wzmiankę o Pajęcznie zawiera kronika benedyktyńskiego kronikarza Ortlieba z Zwifaltem z 1140 r. We wzmiance tej mowa, iż do księżnej Salomei, wdowy po Bolesławie Krzywoustym, przybyło wówczas poselstwo z klasztoru w Zwifalten. Wymienione w kronice "oppidulo Paginensi" jest właśnie utożsamiane z Pajęcznem, które należało właśnie do księżnej. Z kolei w 1155 r. w bulli papieża Hadriana wydanej dla biskupa wrocławskiego Waltera papież potwierdził przynależność do biskupstwa wsi Stryjowo położonej koło "Pageuchno".

Data nadania Pajęcznu praw miejskich nie jest znana – nie zachował się bowiem akt lokacji. Należy przypuszczać, że prawa te nadał Pajęcznu książę sieradzki Leszek Czarny a stało się to prawdopodobnie w 1265 r. w momecie, gdy prawa takowe otrzymały z rąk księcia: Nowa Brzeźnica i Radomsko. Pierwsza wzmianka o Pajęcznie jako mieście ("in civitate Pagiczna") pochodzi z 1276 r. Wraz z lokacją Pajęczno uzyskało własny samorząd i odpowiednie przywileje oraz herb wyobrażający mur forteczny z otwartą bramą, zakończony trzema basztami zwieńczonymi blankami, nad którymi umieszczono korony królewskie. Jeszcze w XIII stuleciu wymieniono miasto jako „Pagiczno”, „Pageuchno” i „Payenczno”.

Średniowieczne Pajęczno nigdy jednak nie zostało otoczone murami miejskimi. Nie miało przedmieść, nie posiadało również typowego wyglądu miasta lokacyjnego. Było miasteczkiem otwartym, zbliżonym do owalnicy, gdzie domy i zabudowania gospodarcze skupiały się dookoła placu targowego. Była to osada nieobronna uzależniona od starostwa brzeźnickiego, pełniąca funkcję lokalnego ośrodka rzemieślniczego i handlowego na ważnym trakcie handlowym i usługowego wobec rolniczego zaplecza, a większość jej mieszkańców również zajmowała się rolnictwem. "Oppidum Payaczno" wspomniane zostało w wizytacji abpa Jana Łaskiego (1521).

W 1277 r. po raz pierwszy wzmiankowano kościół w Pajęcznie. Pierwotną murowaną świątynię ufundować miał (o czym wspominają zgodnie Jan Długosz i Marcin Bielski) ok. 1140 r. kasztelan kruszwicki Piotr Dunin. Świątynia ta nosiła wezwanie św. Leonarda. Z czasem, w XIV lub XV w. do tej niewielkiej romańskiej świątyni dobudowano nową, znacznie obszerniejszą świątynię drewnianą, której nadano wezwanie Wniebowzięcia Matki Boskiej. Fakt, iż pierwotna świątynia nosiła wezwanie (tylko) św. Leonarda może wskazywać, że istniejące conajmniej w XII w. Pajęczno było jednym z najstarszych ośrodków chrześcijaństwa na tym terenie.

Władysław Jagiełło przywilejem wydanym w 1401 roku w Nowym Korczynie, nadał miasto i parafię w Pajęcznie jako uposażenie kolegiaty św. Floriana w Krakowie. Odtąd administratorami parafii bywali przeważnie profesorowie Akademii Krakowskiej. W 1528 r. Zygmunt Stary wydzielił z ekonomii królewskiej 60 łanów obszaru złożonego z gruntów ornych, lasów i łąk z zaroślami zwanych „Uboga” i nadał je miastu i jego mieszkańcom w bezpłatne użytkowanie.

W XVI wieku miasto pełniło rolę ośrodka usługowo – handlowego dla okolicznych wsi. Posiadało przywilej cotygodniowego targu i dwóch jarmarków w roku Cześć mieszczan trudniła się handlem i rzemiosłem, głównie szewstwem, krawiectwem i garbarstwem. Jednym z elementów średniowiecznego miasta był rynek (dzisiejszy park miejski), który położony był asymetrycznie w stosunku do głównej drogi i z czasem zaczął przybierać kształt prostokątny. Najwcześniejsza wzmianka o ratuszu w Pajęcznie pochodzi z 1563 roku, ale jego położenie nie jest znane.

Po okresie rozkwitu Pajęczno zaczęło tracić na znaczeniu - do upadku miasta doszło dopiero na przełomie XVI i XVII wieku. Na zahamowanie rozwoju miasta wpłynęły przede wszystkim: zmiana znaczenia głównych szlaków handlowych (od XV w.), "potop" szwedzki (2. poł. XVII w.) oraz epidemie, w wyniku których Pajęczno straciło wiele cech miejskich.

Po okresie wojen szwedzkich Pajęczno zaczęło powoli odbudowywać swoją pozycję. W 1717 r. wraz ze starostwem brzeźnickim, w skład którego wchodziło, zostało nadane zakonowi paulinów w Częstochowie na utrzymanie w stanie obronnym klasztoru jasnogórskiego, który w tym czasie spełniał rolę twierdzy ze stacjonującym garnizonem wojsk królewskich i posiadał znaczenie ogólnopaństwowe.

W miasteczku zbudowano nowy ratusz oraz nowy murowany kościół konsekrowany w 1756 roku przez biskupa chełmskiego Walentego Wężyka. W 1793 r. pożar strawił zabudowania rynku i część kościoła. W mieście było wtedy 130 domów i liczyło 643 mieszkańców, z czego 20 osób trudniło się rzemiosłem, a 2 handlem.

Jedną z większych klęsk był pożar w dniu 4 IX 1810 r, w czasie którego częściowo spłonął kościół (odbudowany dopiero w trzynaście lat później). Zniszczeniu uległy akta parafialne wraz z kroniką miasta pisaną przez proboszczów oraz grobowiec pochowanego tu Marcina Bielskiego, kronikarza z pobliskiej Białej Szlacheckiej. Ogień strawił również ratusz miejski wraz z księgami miejskimi a także gorzelnię i browar.

Po tak licznych pożarach miasto zubożało i nie odzyskało dawnej świetności. W 1860 r. w Pajęcznie było 165 domów, w których mieszkało 2057 osób. Na podstawie spisów sporządzonych przez władze pruskie okazuje się, że Pajęczno należało wówczas do miast średnich. Po upadku powstania listopadowego dobra pajęczańskie zostały przez zaborcę skonfiskowane i przeszły na własność rządową.

Na dalszych losach Pajęczna zaważyły rozbiory Polski, okupacja pruska i rosyjska, powstania narodowe oraz utrata praw miejskich w 1870 r. W 1880 roku osada liczyła 195 domów i 2057 mieszkańców a w roku 1900 - 2804 mieszkańców, 218 domów mieszkalnych i 5476 zabudowań gospodarskich. Podobnie jak wcześniej - podstawowym źródłem utrzymania ludności pozostało rolnictwo.

W początkach I wojny światowej (1914) przez Pajęczno wycofywały się nadgraniczne garnizony wojsk rosyjskich. W okolicy miały miejsce potyczki z wkraczającymi wojskami niemieckimi i austriacko-węgierskimi a uczestnicy tych walk zostali pochowani na cmentarzu w Pajęcznie.

W okresie międzywojennym Pajęczno, już jako osada odbudowywało swoją pozycje dążąc do odzyskania praw miejskich. W dn. 3 IX 1939 roku rozpoczęła się tu okupacja niemiecka. Miasto włączone zostało do Kraju Warty i przemianowane na Peinstett. Rozpoczęły się akcje wysiedleńcze. W 1940 r. z Pajęczna i okolicznych wiosek do obozów koncentracyjnych wywieziono ok. 2 tys. osób. W 1940 r. w kwartale ulic: Częstochowska, Kanał, Starodziałoszyńska i Zapłocie utworzono getto żydowskie. Tu przywożono Żydów z okolicy a później wywożono do obozów koncentracyjnych. Starszych gminy wyznaniowej wraz z rabinem zastrzelono na cmentarzu kościelnym. Wyzwolenie nadeszło 19 I 1945 r.

Intensywny rozwój miasta nastąpił dopiero po II wojnie światowej. W 1956 r. Pajęczno zostało siedzibą władz powiatu. Prawa miejskie odzyskało w 1958 r. i stało się lokalnym centrum gospodarczym i kulturalnym, przeżywając okres intensywnej urbanizacji. Powstały m.in. nowe obiekty kulturalne, handlowe, zakłady pracy. W 1971 r. liczba mieszkańców przekroczyła 4 tys. Reforma administracyjna przeprowadzona w 1975 r. rozbiła ziemię pajęczańską pomiędzy 3 województwa: częstochowskie, sieradzkie i piotrkowskie. Pajęczno (wraz z gminą) znalazło się wówczas na terenie województwa sieradzkiego. Od 1999 r. miasto znów jest stolicą powiatu w granicach województwa łódzkiego.

Będąc w Pajęcznie warto zobaczyć:

  • kościół parafialny pw. Wniebowzięcia N.M.P. i św. Leonarda wzniesiony w latach 1748-53, w miejscu poprzedniej drewnianej świątyni a według tradycji - w miejscu kaplicy św. Leonarda z 1140 r. Przy budowie świątyni zatrudnieni byli Grzegorz Eliasz i Franciszek Reskowski - "architekci kunsztu murarskiego", cieśle: Jan Krynborg i Ignacy Griger oraz snycerz Wojciech Szczepocki. Barokowy kościół posiada węższe prostokątne prezbiterium i trójkondygnacyjną wieżę od strony zachodniej. Od północy do prezbiterium przylega zakrystia a przy nawie - kaplica św. Leonrada wzniesiona w XVIII stuleciu w miejscu pierwotnej...
  • cmentarz w Pajęcznie - w skład zabytkowego kompleksu cmentarza wchodzi sama nekropolia, brama oraz mury cmentarne. Najstarszy nagrobek pochodzi z 1851 roku. Spotkać tu można jeszcze inne stare nagrobki, jednak czas zatarł napisy i trudno jest je już dziś odczytać. Na szczególną uwagę zasługuje, dziś zaniedbany grobowiec dziedzica Dylowa, pochodzący z 1897 roku oraz inny grobowiec będący cennym przykładem architektury nagrobnej, z którego jednak trudno odczytać nazwisko, pochodzący z poł. XIX w. W obrębie nekropolii rośnie pomnikowa lipa drobnolistna o obwodzie 310 cm;
  • zabudowa rynku - szczególną uwagę przykuwa murowany parterowy dom mieszkalny przy ulicy Kościuszki 41/43 pochodzący z pocz. XIX w., stanowiący przykład dawnego małomiasteczkowego budownictwa mieszkalnego. Ta parterowa, dwutraktowa, podpiwniczona budowla z sienią na osi i nie użytkowanym poddaszem była kilkakrotnie przebudowywana. Jedynym oryginalnym elementem jest dzisiaj dekoracja środkowej osi fasady z parami półkolumn i trójkątnym frontonem, wskazująca na cechy neoklasycystyczne. W środku brak już niestety oznak stylowych. Dziś budynek wkomponowuje się w przestrzeń zwartej, głównie parterowej zabudowy w centrum miasta.
  • zabytkowe domy mieszkalne z XVIII i XIX w. - nieliczne już parterowe budynki stojące przy rynku i w jego sąsiedztwie wzniesione z wapiennych łupków.

    Osobliwością przyrodniczą Pajęczna jest zabytkowa lipa drobnolistna - rosnąca na terenie przykościelnym, na dziedzińcu plebanii, należąca do najstarszych i najokazalszych drzew w Polsce. Jej obwód w pierśnicy (na wysokości 1.3 m) przekracza 700 cm. Wiek drzewa szacowany jest na ok. 600 lat.

    ROTWLOstatnia aktualizacja: 2009-05-09 11:17:46
    Zmodyfikowane przez: Piotr Sölle
  • Znajdź hotel

    Kalendarz wydarzeń

    • pn
    • wt
    • śr
    • cz
    • pt
    • sb
    • nd
     

    Nasza fotogaleria

    fot. Piotr Sölle -1252073871
    Pajęczno
    fot. Piotr Sölle

    fot. Ryszard Bonisławski -1252073765
    Pajęczno
    Lipa drobnolistna
    (pomnik przyrody)
    fot. Ryszard Bonisławski

    fot. Piotr Sölle -1252074239
    Pajęczno
    Kościół p.w. Wniebowzięcia N.M.P.
    i św. Leonarda
    fot. Piotr Sölle

    fot. Piotr Sölle -1252074005
    Pajęczno
    Kościół p.w. Wniebowzięcia N.M.P.
    i św. Leonarda
    fot. Piotr Sölle