Co zobaczyć, gdzie spać, gdzie zjeść

Pabianice

Miasto, siedziba powiatu, gminy miejskiej i gminy wiejskiej, na Wysoczyźnie Łaskiej, nad rzeką Dobrzynką (l. dopływ Neru). 69,7 tys. mieszkańców (2008).

Z dużym prawdopodobieństwem przyjmuje się, że nazwa Pabianice pochodzi od imienia Fabian lub jego odmiany Pabian. Imiona te nie były znane w czasach pogańskich. Spotykane dość często w Czechach, do Polski dotarły dopiero po przyjęciu przez nią chrześcijaństwa, czyli w drugiej połowie X wieku.

Próbowano również wyjaśniać pochodzenie nazwy nieco inaczej. Wieś Słupiec z czasem stała się Pobawianicami - nazwa ta wziąć się miała od zabawiania się książąt na łowach. Inna wersja rzekomo pierwotnej nazwy Pobijanice również odnosząca się do łowów, wiąże nazwę Pabianic z "pobijaniem", czyli zabijaniem zwierzyny na łowach.

Badacze przypuszczają, że jakkolwiek nie udało się dotychczas bezspornie wyjaśnić genezy dzisiejszej nazwy, faktem jest, iż kiedyś na tych ziemiach rzeczywiście istniała puszcza zamieszkiwana przez dzikiego zwierza, na którego chętnie w okolicach Pabianic polowano. Na pewno natomiast pradzieje Pabianic sięgają epoki kamiennej, potwierdzają to bowiem znaleziska archeologiczne.

W XI stuleciu lesiste i bagniste okolice nad Dobrzynką i Nerem, wchodzące w skład tzw. opola chropskiego zostały podarowane Kapitule Krakowskiej przez Judytę Czeską - pierwszą żonę Władysława Hermana. Na pabianickich bagnach, pośród gęstej puszczy mieszkała ludność, na której ciążyły obowiązki pełnienia wielu posług związanych z łowiectwem oraz składania daniny w miodzie zbieranym z barci leśnych.

O dalszych losach tutejszego osadnictwa przesądził dokument Władysława Łokietka z 1297 r., dający podstawę podniesienia niewielkiej wiejskiej osady do rangi miasta. Wprawdzie niektórzy przyjmują te datę jako moment przyznania osadzie praw miejskich, najprawdopodobniej jednak doszło do tego nieco później, na początku XIV wieku.

W kolejnym, XV stuleciu Pabianice - już jako miasto - kilkakrotnie gościły monarchów polskich. W 1411 roku przejeżdżał tedy król Władysław Jagiełło zdążający do Brześcia Kujawskiego na koncentracje wojsk. Ten sam władca odwiedził jeszcze Pabianice w 1432 roku, powracając z sejmu w Sieradzu i w drewnianym wówczas dworze Kapituły Krakowskiej zatrzymał się na kilka dni.

Z kolei w 1436 roku przejeżdżał tędy król Kazimierz Jagiellończyk, który wówczas właśnie wystawił dokument potwierdzający wcześniejszy przywilej kapituły, zezwalający na odbywanie targów w mieście w każdy wtorek i piątek, co zresztą pozostało tradycją i dzisiaj. Ten sam monarcha w 1475 roku, jeszcze raz zawitał do Pabianic, tym razem wraz z żona Elżbietą. W 1503 roku Jan Olbracht nadał miastu przywilej zezwalający na swobodny handel solą.

Początek kolejnego, XVI stulecia był dla Pabianic pechowy - w 1505 roku miasto wyludniła zaraza, w 1513 roku wielkie straty spowodował pożar, a w 1521 i 1523 roku kolejną klęskę wywołał przemarsz wojsk pospolitego ruszenia. Dzięki opiece podatkowej i licznym przywilejom mieszczanie pabianiccy podźwignęli miasto z popiołów.

Stopniowo wzrastała liczba ludności, rozwijał się handel i rzemiosło, a rzemieślnicy otrzymali od kapituły przywilej cechowy z 31 sierpnia 1553 r. i potwierdzony przez Zygmunta Augusta. Właściciel dóbr, Kapituła Krakowska zachęcał do budowania na nowych działkach z prawem wolnizny od podatków przez okres 10-ciu lat.

Rejestr gospodarski z 1554 r. wykazał w Pabianicach 98 domów. Rok później - w 1555 r. oddzielnym przywilejem ustanowiono w mieście 5 cechów : 1 - kowali, ślusarzy, kotlarzy i nożowników; 2 - robiących wozy, kołodziejów i stolarzy; 3 - sukienników, czapników i innych zużywających przędze i wełnę; 4 - szewców, rymarzy, siodlarzy i robiących podeszwy oraz 5 - kuśnierzy, białoskórników czyli zamieszników i piekarzy.

Druga połowa XVI wieku to doba rozkwitu ekonomicznego miasta, które otrzymało dwie budowle - nowy murowany dwór, zwany zamkiem oraz również murowany kościół parafialny. Wydarzenia XVII stulecia dokumentuje najstarsza zachowana kronika miejska - rozpoczyna ją przywilej kapituły z 1602 r., określający prawa i obowiązki mieszczan. Znaleźć tam można szczegółowy wykaz ulic z 1606 r., przy których stały łącznie 163 domy.

Szkody wyrządzane przez ówczesnych wrogów Rzeczpospolitej, dosięgły w 2. połowie XVII wieku również i Pabianice. Po całym kraju grasowały oddziały wojsk szwedzkich i saskich, łupiąc i niszcząc wszystko po drodze. Lata 1710-11 natomiast to czas wyniszczającej pabianiczan zarazy.

W 1793 r. wojska pruskie wkroczyły w granice Rzeczpospolitej i zajęły tereny aż po Pilicę, dobra pabianickie również znalazły się w posiadaniu Prusaków. Kapituła wystosowała błagalny list do króla Stanisława Augusta Poniatowskiego z prośbą o pomoc w odzyskaniu utraconych ziem.

Na krótko po tym Pabianice wróciły we władanie kapituły, jednak na mocy dalszych zmian, jeszcze w 1797 r. miasto przeszło na rzecz skarbu pruskiego a kapituła otrzymała ekwiwalent. Tak więc wiek XVIII zakończył 700-letnią historię związków dóbr pabianickich z Kapitułą Krakowską.

W XIX stulecie Pabianice wkroczyły jako biedne, pozbawione szans miasteczko. Sytuacja zaczęła zmieniać się w początkach lat 20., z chwilą gdy Pabianice dekretem namiestnika wpisano na listę miast przeznaczonych pod osadnictwo włókiennicze. Przybysze, mający dać początek osadzie przemysłowej pochodzili głównie ze Śląska, Czech i Saksonii. Efektem tego osadnictwa były pierwsze manufaktury dające pracę miejscowej ludności.

W 1824 roku dokonano regulacji miasta. Wówczas powstało Nowe Miasto - osada fabryczna, na którą składały się 202 działki położone po zachodniej stronie Dobrzynki. Podstawą osady były 3 równoległe do rzeki ulice z poprzeczną osią, tzw. traktem fabrycznym czyli późniejszą ulicą Zamkową, z czasem przekształconą w główny trakt miejski. Centrum osady stanowił Nowy Rynek, w miejscu obecnego skweru przy zbiegu ulic Kilińskiego i Zamkowej.

Miasto rozwijało się w zadziwiającym tempie. W 1827 r. liczyło 2000 mieszkańców a po 25 latach liczba uległa podwojeniu, tak że w końcu XIX stulecia Pabianice, mając już 30.000 mieszkańców znalazły się w szeregu najludniejszych miast na ziemiach polskich. Odtąd przez długie dziesiątki lat w Pabianicach górował przemyśl włókienniczy.

Już w 1850 r. Beniamin Krusche sprowadził do miasta pierwsza maszynę parowa. Czterdzieści lat później - w 1890 r. - w pięciu największych fabrykach wyrobów bawełnianych, półwełnianych i wełnianych należących do trzech firm, pracowało już 3571 robotników a produkcja roczna warta była 5.000.000 rubli.

Do największych fabryk należały zakłady będące własnością potentatów Krusche - Enderów, Kindlerów oraz Baruchów, Schweikerta i Saengera. Pozostałe, mniejsze fabryki zatrudniały 1813 tkaczy produkując tekstylia na sumę 900.000 rubli.

Niemal cały wiek XIX obfitował w wydarzenia mające na celu unowocześnienie miasta i nadanie mu nowego wizerunku. W początkach XX wieku, wbrew założeniom regulacyjnym z lat 1878-84, miasto rozwijało się w kierunku równoleżnikowym. O szybkiej rozbudowie w tym właśnie kierunku zadecydowało: po pierwsze połączenie Pabianic z Łodzią linią tramwajową (1901), po drugie, budowa kolei warszawsko-kaliskiej (1903) i lokalizacja stacji kolejowej na zachód od ówczesnego miasta na terenie wsi Karniszewice.

Rewolucja lat 1905-07 zapisała się w historii Pabianic jako czas strajków i zamieszek w mieście. Największymi zakładami w okresie przed wybuchem I wojny światowej była fabryka "Krusche i Ender", kolejne pod względem wielkości zatrudniania i produkcji należały do Rudolfa Kindlera. Rozwijały się też inne gałęzie przemysłu np. Towarzystwo Akcyjne Pabianickiej Fabryki Papieru "Robert Saenger" zatrudniało już wtedy ponad 400 robotników.

Wybuch pierwszej wojny światowej Pabianice odczuły boleśnie. Rozpoczęta niemiecka ofensywa na linii Kalisz - Piotrków dotarła do Pabianic w dniu 20 sierpnia 1914 r. Wówczas to wojska niemieckie po raz pierwszy wkroczyły do Pabianic. Po kilku bitwach i zmianie linii frontu Niemcy ostatecznie zajęli miasto 6 grudnia 1914 r. i pozostali tu aż do końca wojny.

Odbudowa niepodległego państwa polskiego i samych Pabianic przebiegała podobnie. Pod koniec 1918 r. sześć największych fabryk w mieście zatrudniało 530 osób. Również i tu ścierały się różne obozy polityczne, miasto jak inne ośrodki przemysłowe dotknął wielki kryzys gospodarczy a stopniowa odbudowa gospodarki trwała aż do wybuchu II wojny światowej.

Według spisu ludności 29 grudnia 1931 r. Pabianice liczyły 45.670 mieszkańców, w tym 33.005 Polaków, 8.117 Żydów i 4.494 Niemców oraz 44 osoby innych narodowości. Na dzień 1 stycznia 1939 r. ludność Pabianic wynosiła 53.241 mieszkańców.

Oddziały niemieckie wkroczyły do Pabianic w dniu 8 września 1939 r. Wkrótce, 26 października 1939 r. Łódź a także i Pabianice zostały włączone do Guberni, jednak okręg łódzki już wkrótce przyłączony został do Rzeszy współtworząc odtąd tzw. Kraj Warty (Reichsgau Warthelande).

W styczniu 1940 r. w obrębie Starego Miasta utworzono getto żydowskie, które zostało zlikwidowane jeszcze w maju tego samego roku. Ludność żydowska Pabianic wymordowana została głównie w obozie zagłady w Chełmnie nad Nerem. Oczekiwane wyzwolenie przyszło w nocy z 19 na 20 stycznia 1945 r. - do miasta wkroczyły wówczas wojska radzieckie I Frontu Białoruskiego.

W wyniku działań wojennych, głównie wskutek eksterminacyjnej polityki okupanta wobec ludności polskiej i żydowskiej, miasto w latach 1939-45 straciło 17.000 mieszkańców, czyli prawie 1 / 3 stanu sprzed wojny. Największe straty w pabianickiej gospodarce poniosły zakłady Krusche i Ender, po wojnie znacjonalizowane i przemianowane na Pabianickie Zakłady Przemysłu Bawełnianego.

Po wojnie miasto zachowało swój przemysłowy charakter - upaństwowione fabryki dawały zatrudnienie większości pabianiczan, budowano również nowe zakłady przemysłowe. Niestety lata 90. przyniosły upadek pabianickiego przemysłu włókienniczego. Inne gałęzie przemysłu przetrwały te lata z lepszym lub gorszym skutkiem - nadal działają tu zakłady farmaceutyczne, mięsne czy też fabryka żarówek.

Najciekawszymi zabytkami Pabianic są:

  • renesansowy dwór obronny Kapituły Krakowskiej wzniesiony w latach 1565-72, w 1833 r. zaadoptowany na ratusz. Jest to jedyna tego typu budowla renesansowa zachowana na terenie województwa łódzkiego. Już w średniowieczu istniał w tym miejscu drewniany dwór mieszkalny będący siedzibą administracji kapituły krakowskiej oraz pomieszczeniem na skarbiec włości. Dwór ten był otoczony odnogami Dobrzynki, fosą i ostrokołem. W XV wieku gościł królów polskich - Władysława Jagiełłę i Kazimierza Jagiellończyka. Obecnie pabianicki dwór jest siedzibą Muzeum Miasta Pabianic.
  • kościół rzymskokatolicki p.w. św. Mateusza - renesansowa świątynia wzniesiona w latach 1572-77, według projektu Wawrzyńca Lorka, wzorowana na katedrze w Płocku. Kościół pabianicki jest jedną z najciekawszych renesansowych budowli sakralnych w województwie łódzkim. W miejscu obecnej świątyni już w 1354 r. stał drewniany kościółek p.w. św. Wawrzyńca - był to najprawdopodobniej pierwszy kościół w miasteczku. W 1534 r., dwa lata po wielkim pożarze miasta wzniesiono tu kolejny drewniany kościół.

    Warto zobaczyć również:
  • kościół rzymskokatolicki p.w. Najświętszej Marii Panny - świątynię wzniesioną w stylu neogotyckim. Jej budowę rozpoczęto w 1898 r. - pięć lat później kościół był już pokryty dachem a okna wypełniły witraże. Jest to budowla wzniesiona na planie krzyża z prezbiterium skierowanym na północ.
  • kościół ewangelicko-augsburski p.w. śś. Piotra i Pawła wzniesiony w latach 1827-1831 jest klasycystyczną budowlą w kształcie rotundy pokrytej stożkowym dachem z latarnią na szczycie. W górnej części frontonu znajdują się rzeźby dłuta A. Pruszyńskiego - po prawej św. Piotr, po lewej – św. Paweł. Decyzję o budowie tej świątyni podjęto w 1825 r. i wkrótce przystąpiono do jej realizacji.
  • cmentarz ewangelicki - nekropolia ta kryje prochy wielu pabianiczan, głównie Niemców lub ich spolonizowanych potomków wyznania ewangelicko-augsburskiego. Tuż przy głównym wejściu (od ulicy Ewangelickiej), po lewej stronie znajduje się potężny grobowiec rodziny przemysłowców Krusche - Ender, zwieńczony monumentalną figurą Chrystusa przed którą znajduje się marmurowa płyta przykrywająca wejście do katakumb.
  • cmentarz żydowski - znajduje się przy ulicy Jana Pawła II (dawniej: Karolewskiej). Na cmentarzu tym pochowano około 200 Żydów. W czasach Rzeczypospolitej Szlacheckiej, właściciele Pabianic - biskupi krakowscy, zabraniali Żydom osiedlać się w swoich dobrach. Tą samą zasadą kierowała się Kapituła Krakowska. Dlatego też, dopiero około 1794 roku Żydzi zaczęli się osiedlać w Pabianicach.

    W zabudowie miasta zachowały się również 3 zabytkowe domy tkaczy, wpisane do rejestru zabytków - jeden drewniany stojący przy ul. św. Jana oraz dwa murowane przy ulicy Zamkowej. Budynki te zostały wzniesione w pierwszej połowie XIX w. nakładem fabrykanckiej rodziny Krusche.

    Dwa kilometry od centrum miasta znajduje się ośrodek wypoczynkowy Bugaj, zwany popularnie "Lewitynem", z otwartym basenem kąpielowym, plażami, stawami z wypożyczalnią kajaków, kortami tenisowymi i kultową kawiarnią "Turkus Caffe".

    ROTWLOstatnia aktualizacja: 2010-12-14 14:28:09
    Zmodyfikowane przez: Marek Lawin
  • Podział administracyjny

    Położenie

    Warto zobaczyć

    Gdzie spać? [7] - Baza noclegowa kategoryzowana

    Gdzie spać? [2] - Baza noclegowa kategoryzowana

    Zajazd / gościniec

    Pabianice - Zajazd

    Apartament / apartamenty

    Pabianice - Hotel Max

    Gdzie zjeść? [58]

    Restauracje

    Bary

    Pizzerie

    Fast Foody

    Kawiarnie

    Puby

    Szlaki piesze [2]

    Znajdź hotel

    Kalendarz wydarzeń

    • pn
    • wt
    • śr
    • cz
    • pt
    • sb
    • nd
     

    Nasza fotogaleria

    fot. archiwum ROTWŁ  -1341217736
    Hotel Aviator w Pabianicach
    fot. archiwum ROTWŁ

    fot. archiwum ROTWŁ  -1341217750
    Hotel Aviator w Pabianicach
    fot. archiwum ROTWŁ

    fot. Miłosz Piskorski -1341217884
    Hotel Piemont w Pabianicach
    fot. Miłosz Piskorski

    fot. Ryszard Bonisławski -1273993268
    Pabianice
    Renesansowy dwór obronny Kapituły Krakowskiej
    fot. Ryszard Bonisławski

    fot. Tomasz Szwagrzak -1273993932
    Pabianice
    Muzeum Miasta Pabianic
    fot. Tomasz Szwagrzak

    fot. Piotr Sölle -1251465314
    Pabianice
    Kościół p.w. św. Mateusza
    fot. Piotr Sölle