Andrzej Jukel

„Piotrków oprócz urody piotrkowianek ma wspaniałą topografię. Jest bardzo fotogeniczny, jeśli chodzi o perspektywę, obrazy. Starówka zaskakuje nieoczekiwanymi perspektywami, zamknięciami ulic, frontami domów, ciekawymi podwórkami, przejściami, kontrastami…” 

                                                                                                                                                                                             Stanisław Różewicz – reżyser

To nie przypadek, że Piotrków Trybunalski wielokrotnie był miejscem pracy polskich i zagranicznych ekip filmowych. Filmowcy doceniają walory miasta. Powstały tu m.in.: „Ewa chce spać” (1957), „Potop” (1974), „Królowa Bona” (1980), „Vabank” (1981), „Uprowadzenie Agaty” (1993), „Pan Tadeusz” (1999), „Syzyfowe prace” (2000), „Jakub kłamca” (2000), „Przedwiośnie” (2001) i wiele innych. W roku 2010 w Piotrkowie Trybunalskim zdjęcia do swoich filmów realizowała Agnieszka Holland („Ukryci”) oraz Jerzy Hoffman („Bitwa Warszawska 1920” – pierwszy polski film, który powstał w całości w technologii 3D). W roku 2017, gdy Piotrków obchodził swoje 800-lecie, do tej listy dołączyła jeszcze jedna produkcja – trzecia część filmu „Listy do M.”

Piotrkowem Trybunalskim zainteresowani są jednak nie tylko filmowcy, bo miasto odegrało znaczącą rolę w historii Polski. Pierwsza wzmianka o mieście pochodzi z roku 1217. Od XIII wieku właśnie tutaj odbywały się zjazdy rycerstwa i szlachty polskiej, synody duchownych, obrady sejmowe. Ludwik Węgierski w przywileju koszyckim z 1374 roku wymienił Piotrków wśród najważniejszych miast w Królestwie Polskim. Tutaj odbywały się sesje Trybunału Koronnego, pierwszego w Europie najwyższego sądu dawnej Rzeczypospolitej (1578-1793). W Piotrkowie – mieście królewskim – rozpoczynali swoje rządy, obierani władcami na sejmach elekcyjnych potomkowie Władysława Jagiełły. W Piotrkowie pierwsze hołdy władcom Rzeczypospolitej składali wielcy mistrzowie Zakonu Krzyżackiego. Tutaj w 1468 r. narodził się polski parlamentaryzm i demokracja. Piotrków był wówczas drugą polityczną stolicą królestwa.

W okresie rozbiorów przez Piotrków poprowadzono linię kolei warszawsko-wiedeńskiej (1846) i ustanowiono gubernię piotrkowską (1867). W czasie I wojny światowej Piotrków ponownie zyskał znaczenie ośrodka politycznego, będąc miejscem szczególnie ożywionej działalności patriotycznej i rekrutacji Legionów Polskich. W Piotrkowie mieściły się Departament Wojskowy Naczelnego Komitetu Narodowego oraz Komenda Legionów Polskich. W latach II wojny światowej miasto jako siedziba konspiracyjnych organów władzy terenowej Polskiego Państwa Podziemnego stało się ośrodkiem dobrze zorganizowanej działalności ruchu oporu. To właśnie w Piotrkowie urodził się i kształcił do czasu podjęcia studiów w Warszawie Stefan Rowecki („Grot”) – komendant główny Armii Krajowej.

Piotrków Trybunalski to miasto, którego historię współtworzyło wiele kultur, w tym Żydzi, prawosławni Grecy z Macedonii, Ormianie, Niemcy, Rosjanie, a także Szkoci i Włosi.

W Piotrkowie Trybunalskim podziwiać można wiele zabytków świadczących o historycznej wielokulturowości miasta. Wśród budowli, które warto zobaczyć są kościoły katolickie, cerkiew prawosławna, kościół ewangelicko-augsburski i synagoga, a najciekawszym symbolem wielokulturowości Piotrkowa jest (stojący na pozostałościach cmentarza przy kościele OO. Bernardynów) obelisk upamiętniający Jana Karola Samuela Hildebrandta – ofiarnego lekarza i filantropa, zatroskanego o życie i zdrowie najuboższych ewangelika, któremu ten pomnik na katolickim cmentarzu ufundowała społeczność żydowska.

W Piotrkowie Trybunalskim na szczególną uwagę zasługuje Stare Miasto – jeden z najciekawszych w Polsce środkowej przykładów dawnej zabudowy miejskiej z centralnie położonym rynkiem i przylegającymi ulicami. Zachowany – z pewnymi zmianami od średniowiecza – układ urbanistyczny sięgający drugiej połowy XIII wieku oddaje kształt miasta otoczonego murami obronnymi, których fragmenty jeszcze istnieją. Wąskie uliczki, wychodzące po dwie z narożników niewielkiego (60 x 73 m) rynku, zabudowane są kamienicami mieszczańskimi na renesansowym podpiwniczeniu. Warto zwrócić uwagę nie tylko na odtworzony zarys fundamentów nieistniejącego już ratusza, ale m.in. na renesansową, barokizowaną kamienicę z XVI wieku, w której ponoć mieszkała królowa Bona, ale przede wszystkim na kościoły z XIV i XVII w. Do dziś zachowały się fragmenty dawnych obwarowań miejskich. Najokazalszy znajduje się w fasadzie dawnego klasztoru ss. Dominikanek przy Placu Kościuszki, drugi przy kościele oo. Jezuitów, trzeci u zbiegu Krakowskiego Przedmieścia i ulicy Garncarskiej, przy plebanii Bazyliki Mniejszej p.w. św. Jakuba. Pierwotnie grube na 2 m, sięgały na wysokość 4,5 m. Dodatkowym wzmocnieniem były liczne baszty i 3 bramy: Krakowska (ob. Krakowskie Przedmieście), Wolborska (ob. ul. Starowarszawska) i Sieradzka (ob. ul. Sieradzka).

W Piotrkowie warto zobaczyć także pałac wieżowy Zygmunta Starego (Plac Zamkowy 4), gotycko-renesansową budowlę w kształcie wieży. Wzniesiona w latach 1511 -1519 na wschód od Starego Miasta jako rezydencja królewska na czas obrad sejmowych, uważana jest za dzieło Benedykta zwanego Sandomierzaninem – nadwornego budowniczego króla Zygmunta Starego. Na uwagę zasługują liczne kościoły, w tym: Bazylika Mniejsza pw. św. Jakuba (ul. Krakowskie Przedmieście 2), kościół pw. Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny (ul. Krakowskie Przedmieście 31/33, przy skrzyżowaniu z ul. Jagiellońską), kościół pw. św. Jacka i św. Doroty (ul. Wojska Polskiego 35), Sanktuarium Matki Bożej Trybunalskiej – kościół OO. Jezuitów pw. św. Franciszka Ksawerego – jeden z najpiękniejszych w Polsce kościołów barokowych (ul. Pijarska 4), Sanktuarium Matki Bożej Piotrkowskiej – klasztor i kościół OO. Bernardynów pw. Matki Boskiej Anielskiej i św. Krzyża (ul. Słowackiego 2), kościół Akademicki pw. Matki Bożej Śnieżnej (ul. Rycerska 3), kościół ewangelicko augsburski (dawny zespół klasztorny OO. Pijarów) (ul. Rwańska 6) i prawosławna cerkiew katedralna pw. Wszystkich Świętych (ul. Słowackiego 15).

Miłośników historii z pewnością zainteresują także inne zabytkowe obiekty, które są dowodem świetności Piotrkowa i roli jaką odgrywał w dziejach Polski. Do takich miejsc można zaliczyć liczącą 350 lat szkołę – budowane w latach 1754-1803 dawne kolegium jezuickie (Colegium Novum), później pijarskie, a obecnie I Liceum Ogólnokształcące im. Bolesława Chrobrego (Al. M. Kopernika 1), w którym w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku powstało – funkcjonujące do tej pory – pierwsze w Polsce szkolne planetarium. Obiektami godnymi uwagi są także: dworzec kolei warszawsko-wiedeńskiej (ul. POW 5), manufaktura piotrkowska (ul. Sulejowska 45), Pałac Rudowskich (pasaż Karola Rudowskiego 4), siedziba Sądu Okręgowego (ul. Słowackiego 5), Park Miejski im. Księcia Józefa Poniatowskiego (ul. Żeromskiego) i willa „Wanda”, w której w latach 1915 16 mieściła się siedziba Komendy Legionów Polskich. Przyjeżdżając do Piotrkowa Trybunalskiego „drogą żelazną”, czyli trasą kolei warszawsko-wiedeńskiej, trudno nie zauważyć jeszcze jednego interesującego zabytku techniki – usytuowanej w pobliżu dworca i mającej już prawie 100 lat – wieży ciśnień (ul. POW 14), która stała się jednym z symboli miasta.

Opracowanie i zdjęcia: z archiwum Centrum Informacji Turystycznej w Piotrkowie Trybunalskim