Co zobaczyć, gdzie spać, gdzie zjeść

Szczerców

Dawne miasteczko, dziś wieś i siedziba gminy (powiat bełchatowski), nad rzeką Widawką, w Kotlinie Szczercowskiej, na skrzyżowaniu dróg: krajowej nr 8 i wojewódzkich nr 482 i 483.

Współczesny Szczerców jest niewielkim ośrodkiem przemysłowo-usługowym. W pobliżu leży pole "Szczerców" - druga odkrywka Kopalni Węgla Brunatnego "Bełchatów".

W akcie fundacyjnym szczercowskiego kościoła parafialnego wystawionym w 1367 r. przez króla Kazimierza Wielkiego, a spisanym przez podkanclerzego Janka z Czarnkowa wspomniano o „antiqua villa Sczyerczow”, której lokalizację wiązać należy z terenem obecnej Szczercowskiej Wsi, jeszcze w XVI wieku wymienianej jako „Stari Sczircow”. Wspomnianym aktem nadano szczercowskiej parafii dziesięcinę z pól królewskich.

Nazwa Szczercowa (wówczas wsi, a więc „Starego” Szczercowa) pojawia się w źródłach pisanych w 1. połowie XIV wieku. Zgodę na erekcję tutejszej parafii wydał arcybiskup Jarosław Bogoria Skotnicki. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1332 r. Wiadomo również, że wcześniej wioska Szczerców należała do parafii w Widawie a następnie do utworzonej w XIII stuleciu parafii w Restarzewie.

Na terenie Szczercowskiej Wsi odkryto wczesnośredniowieczne cmentarzysko. Zalążkiem osady w tym miejscu była prawdopodobnie karczma na trakcie z Kielc do Sieradza a także kuźnica założona lasach królewskich u ujścia Pisi do Widawki. To w ich sąsiedztwie, prawdopodobnie w czasach Kazimierza Wielkiego, na karczunku leśnym (a więc na tzw. surowym korzeniu) lokowano miasteczko Szczerców i do niego właśnie przeniesiono wkrótce siedzibę parafii rzymsko-katolickiej.

Geneza nazwy Szczercowa nie jest do do końca jasna. W dokumentach z początku XIV w. pojawia się nazwa „Sczirczow” i „Sczyerczow”, a w XVI stuleciu - „Sczyrczow” i „Sczircow”. Według legendy w 1176 r. książę Kazimierz Sprawiedliwy polując w lasach królewskich w okolicy, zabłądził w lesie i spragniony wysłał swojego giermka w poszukiwaniu wody. Ten trafił do leśnej chaty, w której zastał biedne dzieci przymierające głodem i wraz z matką szczerze modlące się wokół garnka z kamieniami by Bóg zamienił je w rzepę.

Giermek postanowił wrócić po księcia Kazimierza a ten zabrał wdowę i dzieci ze sobą do Sandomierza, a potem do Krakowa. Chłopcy dorastali na dworze, a następnie powrócili w okolice dzisiejszej Kolonii Szczercowskiej, dwóch z nich założyło kuźnicę i wytapiało żelazo a inny został borowym u książąt sieradzkich. Z czasem obok kuźnicy wzniesiono kaplicę i zaczęło powstawać osiedle. Taką właśnie legendę poznać miał Kazimierz Wielki, który lokując nowe miasteczko, na pamiątkę szczerej modlitwy nazwał ją Szczercowem.

Dokument lokacyjny miasta Szczercowa wydany prawdopodobnie przez Kazimierza Wielkiego nie zachował się do naszych czasów, ale znana jest treść aktu uposażenia parafii. Monarcha nadał w nim tutejszemu kościołowi dziesięcinę z miasta i okolicznych wiosek, z placów miejskich ksiądz otrzymywać miał opłatę w wysokości jednego grosza, a kościelny pół grosza. Pleban szczercowski mógł też założyć w mieście jedną lub dwie jatki rzeźnicze oraz stawiać jazy na Widawce w celu połowu ryb. Jako uposażenie otrzymał również trzy łany ziemi uprawnej i cztery łąki a ponadto prawo do pobierania ceł na obu traktach: krakowskim i wrocławskim – od każdego bydlęcia pędzonego przez miasto po dwa denary, a od wozu ładownego pół grosza.

Prawa miejskie Szczercowa, który pozostawał miastem królewskim aż do 1793 r., były wielokrotnie odnawiane i rozszerzane przez królów polskich: Zygmunta Augusta (w 1548 i 1564 r.), Stefana Batorego (1578), Władysława IV (1633), Jana Kazimierza (1661), Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1670), Jana III Sobieskiego (1680), Augusta III (1754) i Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1765 r.

Miasto należące do dóbr monarszych nie rozwijało się jednak zbyt prężnie, skoro na wojnę z krzyżakami w 1459 r mogło wystawić tylko 2 zbrojnych, a w 1563 roku podatek od rzemiosła płaciło tylko 7 mieszkańców. W 1564 r. Szczerców otrzymali w dzierżawę Piwowie. Miasto płaciło wówczas daninę w postaci 91 korców owsa, 6 beczek piwa oraz dwóch florenów. Oprócz tego mieszczanie mieli obowiązek “blanków oprawować w Sieradzu koło zamku, tych przęsł, które mają wymierzone i z basztami”. W XVI wieku założono szkołę, która przetrwała do XVIII wieku.

W 1662 r. powstało szczercowskie starostwo niegrodowe. Utworzono je poprzez wydzielenie ze starostwa piotrkowskiego miasta Szczerców oraz wsi Stary Szczerców z folwarkiem i Chrząstawa z wójtostwem. Sławą w okolicy cieszyły się jarmarki szczercowskie odbywające się 12 razy do roku. W 1737 r. kanonik chełmski i rektor Akademii Zamojskiej ks. Aleksander Pilszecki, pochodzący ze Szczercowa założył przy tutejszej świątyni bractwo różańcowe.

Dokładniejsze dane o Szczercowie pochodzą dopiero z końca XVIII wieku. W 1790 r. były tu 124 domy. W czasach Księstwa Warszawskiego miasteczko liczyło 800 mieszkańców, a w 1820 r. 159 domów i 1064 mieszkańców (w tym 149 Żydów). Liczba mieszkańców na przestrzeni XIX w. i w czasach II Rzeczypospolitej stale rosła – z 1.748 w 1860 r., do 4.700 w 1900 r.

Miasteczko leżało na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych - jeden z nich prowadził z Kielc przez Piotrków do Sieradza; drugi wiódł z Krakowa przez Częstochowę do Szadku. Szczerców jednak mimo dogodnego położenia nigdy nie przekształcił się w znaczący ośrodek miejski choć rozwijały się tu i handel i rzemiosło.

Do czasu zaborów zabudowa miasta w tym również kościół wskutek skromnych dochodów mieszkańców pozostawały drewniane, przez co regularnie niszczone przez pożary, a ulice były pozbawione bruku. Dopiero z 1860 roku pochodzi wzmianka o czterech domach murowanych. W 1781 r. Komisja Dobrego Porządku województwa sieradzkiego przedłożyła nawet plan aktywizacji miasteczka (w tym m.in. budowy manufaktury tkackiej), plan ten jednak nigdy nie został zrealizowany.

W latach 60. XIX wieku władze powiatu wydały o Szczercowie następującą opinię: “miasteczko, którego mieszkańcy zatrudniają się często rolnictwem, i to w sposób niepostępowy, i są dalecy od przemysłowego zarobkowania, nie zapowiada rychłego wzrostu”. Na domiar złego Szczerców, podobnie jak szereg innych miasteczek ziemi łódzkiej wskutek represji carskich po powstaniu styczniowym utracił w 1869 r. prawa miejskie i został włączony do gminy Dzbanki.

W 1880 r. kolejny pożar strawił 84 budynki mieszkalne i gospodarcze, czyli ok. 1/3 zabudowy. 10 lat później (zgodnie z hasłem w Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego) miasto posiadało “kościół murowany, szkołę początkową, stację pocztową, aptekę, lekarza”.

W 1905 r z inicjatywy miejscowego aptekarza Dyamentowskiego powstała w Szczercowie Ochotnicza Straż Pożarna a w czasie I wojny światowej, (od października 1915 r.) konspiracyjna jednostka POW - Polskiej Organizacji Wojskowej, która w 1918 r. wzięła udział w rozbrajaniu. Niemców i organizowaniu nowej polskiej administracji. Mieszkańcy Szczercowa, w liczbie 100 – 150 ochotników brali też udział w wojnie polsko – bolszewickiej (1919-21).

W czasach II Rzeczypospolitej Szczerców nieco odżył, w latach 20. przeniesiono tu siedzibę gminy, rozwijało się rzemiosło i handel. Działała poczta, posterunek policji, apteka, probostwo parafii rzymskokatolickiej, a także rezydował lekarz. Raz w tygodniu w czwartek odbywał się targ a raz w roku odpust w dniu 8 września (data utworzenia parafii). Niestety podczas kolejnego wielkiego pożaru (w 1935 r). spłonęła połowa domów i większość stodół w miasteczku.

Tuż przed II wojną światową Szczerców liczył 5.870 mieszkańców, w tym najwięcej bo ok. 3.000 Żydów trudniących się głównie handlem i rzemiosłem. Była tu synagoga (zniszczona w 1939 r.), szkoła żydowska, a na jej pierwszym piętrze bank żydowski a na obrzeżach dawnego miasteczka, w pobliżu wsi Brzezie – cmentarz żydowski, którego skromne pozostałości w postaci porozbijanych macew zachowały się do dziś.

Niemcy wkroczyli do Szczercowa w dniu 4 września 1939 r. Większość zabudowań uległa wtedy zniszczeniu, przetrwało jedynie kilka domów, z kościoła ocalały tylko ściany boczne. W czasie okupacji Szczerców znalazł się na terenie „Kraju Warty”. Część mieszkańców wysiedlono do Generalnej Guberni, cześć wywieziono do obozów koncentracyjnych i na przymusowe roboty do Niemiec. Z dawnego miasteczka zniknęła najliczniejsza tuż przed wojną ludność pochodzenia żydowskiego.

Już pod koniec listopada 1939 r powstał w Szczercowie zalążek konspiracyjnej Służby Zwycięstwu Polski, włączonej w 1940 r. w struktury Związku Walki Zbrojnej, przemianowanego w 1942 r. na Armię Krajową. Z AK współdziałały tu również Bataliony Chłopskie. Wojska radzieckie wkroczyły do Szczercowa w dniu 19 stycznia 1945 r.

Po zakończeniu wojny zaczęto na nowo organizować polską administracje, życie społeczne i gospodarcze. Na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych pojawiły się pierwsze objawy ożywienia gospodarczego. Powstał nowoczesna mleczarnia i spółdzielnia szewska. Wzniesiono nowy gmach szkoły podstawowej, powstało liceum ogólnokształcące i szkoła przysposobienia rolniczego. Współczesny Szczerców jest niewielkim ośrodkiem przemysłowo - usługowym. W pobliżu leży pole "Szczerców" - druga odkrywka Kopalni Węgla Brunatnego "Bełchatów".

Pierwsza świątynia rzymskokatolicka - wówczas p.w.św. Apostołów Piotra i Pawła - powstała w Szczercowie w 1360 r. z fundacji króla Kazimierza Wielkiego. Jeśli wierzyć przekazom, kościół ten spłonął w 1642 r. Dwa lata później zastąpiła go nowa świątynia pod tym samym wezwaniem, która niestety również spłonęła - w 1860 r.

W latach 1870-72 powstał istniejący po dzień dzisiejszy murowany kościół pw. Najświętszej Marii Panny. Kościół ten podczas działań wojennych w 1939 roku uległ zniszczeniu, odbudowano go w latach 1945-49.

Z kolei na szczercowskim cmentarzu stoi zabytkowy drewniany kościół z 1763 r. Pierwotnie stał on w miejscowości Puszcza Osina a po likwidacji tamtejszej parafii - która dekretem ówczesnego konsystorza gnieźnieńskiego przestała istnieć w 1790 r. i została wcielona do Chabielic - wraz z ołtarzem został przeniesiony do Szczercowa.

Na rynku w Szczercowie stoi kapliczka z figurą św. Floriana, pochodząca z początków XIX w. Przy kapliczce spotykali się mieszkańcy miasteczka, którzy modlili się tu o ochronę przed pożarami.

Z kolei na lewym brzegu Widawki stoi drewniano - murowany młyn wodny wzniesiony w końcu XIX stulecia. Dziś budynek młyna jest opuszczony, bardzo zdewastowany i praktycznie pozbawiony jakichkolwiek urządzeń wodnych.

Przy drodze ze Szczercowa do Lubca rośnie przepiękna aleja 498 brzóz brodawkowatych i 3 brzóz o czarnej korze, stanowiąca wielką osobliwość botaniczną.

Od nazwy Szczercowa pochodzi nazwa Szczercowskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu, rozciągającego się pasem o szerkości od 4 do 10 km od rogatek miasta Bełchatowa po zachodnią granicę powiatu belchatowskiego.

INFORMACJA TURYSTYCZNA
Informacja turystyczna
Centrum Informacji Turystycznej w Bełchatowie

ul. Tadeusza Kościuszki 15
97-400 Bełchatów
tel. (44) 733 51 35
fax. (44) 733 51 40
cit@um.belchatow.pl
ROTWLOstatnia aktualizacja: 2009-08-27 11:54:35
Zmodyfikowane przez: Piotr Sölle

Znajdź hotel

Kalendarz wydarzeń

  • pn
  • wt
  • śr
  • cz
  • pt
  • sb
  • nd
 

Nasza fotogaleria

fot. Piotr Sölle -1304508779
Kościół cmentarny św. Barbary w Szczercowie
fot. Piotr Sölle

fot. Piotr Sölle -1238955210
Szczerców
Kościół cmentarny p.w. św. Barbary
fot. Piotr Sölle

fot.  Wojciech Zając (archiwum Starostwa Powiatowego w Bełchatowie) -1312883870
Kaplica cmentarna pw. św. Barbary, na cmentarzu grzebalnym w Szczercowie
fot. Wojciech Zając (archiwum Starostwa Powiatowego w Bełchatowie)

fot. Piotr Sölle -1238955257
Szczerców
Kościół p.w. Najświętszej Marii Panny
fot. Piotr Sölle