Co zobaczyć, gdzie spać, gdzie zjeść

Biała

Wieś w gminie Rząśnia w powiecie pajęczańskim, na Wysoczyźnie Bełchatowskiej.

Biała jest wsią typu szeregowego, położoną na łagodnie pofałdowanym obszarze Wysoczyzny Bełchatowskiej, na terenie pociętym ciekami należącymi do systemu wodnego Niecieczy, rzeczki zaczynającej w tym rejonie swój bieg i łączącej się następnie, w rejonie Widawy (około 30 km na północ od Białej) z Widawką, prawobrzeżnym dopływem Warty.

Udokumentowane dzieje Białej, zwanej również Białą Szlachecką, sięgają 1398 r., kiedy to wzmiankowany był Ziemko z Białej (Zemko de Bala). W dokumentach z XVI w. Biała (Byala) występuje jako wieś w parafii Pajęczno, leżąca, zgodnie z dokumentami z lat 1511-18, w powiecie radomszczańskim i województwie sieradzkim. W latach 1552-53 wymieniano Białą (Biala) jako włość szlachecką.

Najwybitniejszymi postaciami w dziejach Białej byli Marcin i Joachim Bielscy, urodzeni tutaj kronikarze i poeci staropolscy. Urodzony w 1495 r. Marcin Bielski herbu Prawdzic, używający pierwotnie nazwiska Wolski, należał, podobnie jak współczesny mu Mikołaj Rej, do pierwszych pisarzy polskich, którzy przedłożyli język ojczysty nad panującą dotąd powszechnie łacinę.

Przypuszczalnie na krótko przed 1540 r., po latach pobytu m. in. w Krakowie, Marcin Bielski osiadł na stałe w rodzinnej Białej, której część być może odziedziczył bądź nabył za posag żony, Siemikowskiej herbu Oksza z Siemkowic.

Konsekwencją tego było przybranie przez niego nazwiska Bielski, pod którym przeszedł on do historii piśmiennictwa polskiego. Na terenie Białej napisał Bielski m. in. swoje największe i najsławniejsze dzieło, jakim była wydana w 1551 r. "Kronika wszystkyego swyata", pierwsza w piśmiennictwie polskim próba całościowego zaprezentowania dziejów powszechnych.

Marcin Bielski dokonał żywota w Białej 18 grudnia 1575 r., pracując do ostatnich chwil życia nad czwartym wydaniem Kroniki, które ostatecznie przygotował do druku i wydał w 1597 r., dopełniwszy dzieło o dzieje lat ostatnich, jego jedyny syn, Joachim. Ten ostatni wydał drukiem również trzy satyry, napisane przez ojca około 1569 r.

Również urodzony około 1550 r. Joachim Bielski, wyedukowany w ufundowanym w 1569 r. protestanckim gimnazjum piastowskim w Brzegu na Śląsku, parał się pracą literacką.Wiodąc zaciszne życie ziemiańskie w "swym dworku sokratesowym" w Białej, zajął się on przygotowaniami do wydania pozostałej po ojcu spuścizny literackiej.

Sielankę tę przerwały jednak dramatyczne wydarzenia polityczne i militarne w okresie trzeciego bezkrólewia, po śmierci Stefana Batorego (1586). Joachim Bielski sympatyzował ze stronnictwem zamojszczyków, które doprowadziło do elekcji Zygmunta III Wazy, ale nie brał osobistego udziału w walce stronnictw.

Mimo to należąca do niego Biała (Albunea, jak ją nazywał ) została, wraz z miejscowym dworem Bielskich, spalona przez jednego z polskich stronników arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, kontrkandydata do korony polskiej. Doszło do tego w styczniu 1588 r., gdy odparte spod Krakowa wojska Maksymiliana obozowały przez krótki czas w sąsiedniej ziemi wieluńskiej. Zapewne pod wpływem tego tragicznego zdarzenia Bielski przeniósł się do zakupionych w 1588 r. Gierałtowic w ziemi oświęcimskiej, a z czasem również sprzedał Białą.

W następnych latach Joachim Bielski, związawszy się z dworem gorliwego katolika jakim był Zygmunt III Waza, odszedł ostatecznie od religii ewangelickiej, w jakiej go wychowano, uzyskując w 1595 r. rozgrzeszenie z rąk legata papieskiego. Konwersja ta nie pozostała zapewne bez wpływu na ostateczną treść czwartego wydania Kroniki, jakie ukazało się w 1597 r. pod nazwiskiem Marcina Bielskiego.

Na skraju wsi, nad przepływającym przez nią ruczajem, stał niegdyś obronny dwór, stanowiący siedzibę i miejsce pracy twórczej Marcina i Joachima Bielskich. W miejscu tym znajduje się obecnie szkoła, otoczona z trzech stron dawnymi fosami-stawami.

Nad wsią góruje sylwetka miejscowego kościoła parafialnego p.w. św. Jana Chrzciciela, usytuowanego na wzniesieniu położonym po lewej ( wschodniej ) stronie drogi w kierunku Pajęczna, w odległości około 300 m na południowy zachód od dawnego dworu.

Kościół ten, będący bezcennym zabytkiem drewnianej architektury sakralnej, został zbudowany w 1584 r. we wsi Wola Czyżewska (później Wola Grzymalina) w parafii Łękińsko z fundacji ówczesnego dziedzica wsi, Jana Grzymały Wolskiego. W 1594 r. świątynia została konsekrowana przez biskupa Kraszkowskiego, sufragana gnieźnieńskiego, pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela.

W 1729 r. dobudowano do kościoła boczną kaplicę po stronie północnej, ufundowaną przez Krystynę z Małachowskich Siemieńską, wdowę po sędzim sieradzkim. Pod kaplicą tą, obecnie nie istniejącą (zachowały się jedynie ślady nowszego drzewa), znajdowała się krypta grobowa.

W związku z podjętą w latach 70-tych XX w. budową kopalni węgla brunatnego "Bełchatów" kościół został rozebrany i przeniesiony na nowe miejsce w Białej, która w latach 1980 - 81 została ośrodkiem nowej parafii.

Kościół jest budowlą o konstrukcji zrębowej, wzniesioną (w części głównej) z drzewa modrzewiowego, oszalowaną. Jest to budowla orientowana, z wyodrębnionym prezbiterium, zamkniętym wielobocznie, oraz wyższą i szerszą nawą na rzucie kwadratu.

Marcin i Joachim Bielscy posiadali na terenie Białej dwór obronny, zwany Albumą (od łacińskiej nazwy Białej: Alba). Dwór ten miał formę murowanej kamienicy, usytuowanej na kopcu otoczonym nawodnionymi fosami. M. Baliński i T. Lipiński tak pisali o nim w połowie XIX w.: "...dom obu tych zacnych mężów była to niewielka czworokątna z cegły budowa na niskie piętro wystawiona. Podczas rozruchów maksymiliańskich rota Stadnickiego spaliła dwór, potem Bielski odnowił. Potem znów pogorzał i teraz rudera...".

Dwór był w ruinie już w 1770 r., jak o tym świadczy poniższy opis, zaczerpnięty ze sporządzonego wówczas inwentarza: "...Dworu żadnego nie masz, tylko kamienica pusta, już pozawalana, chałupa dla folwarcznej gospodyni, chlewy, obory między któremi przejazd na podwórze. Te wszystkie budynki woda ze trzech stron oblewa...".

Jeszcze w latach 50-tych XX w. istniały części piwniczne dawnego dworu Bielskich. Obecnie istnieją już tylko zachowane w większości ziemno-wodne elementy założenia obronnego.

Pozostałości obronnego siedliska dworskiego znajdują się przy północno-wschodnim skraju zabudowań wsi, po prawej ( południowej ) stronie drogi z Białej do Suchowoli i Rząśni. Zachował się tutaj zarys rozległego, czworobocznego kopca o płaskiej powierzchni, otoczonego z trzech stron wodami fos-stawów, założonych na drobnym dopływie Niecieczy.

Powierzchnia kopca znajduje się na wysokości 1-1,5 m ponad lustrem wody w fosach-stawach. Wymiary poprzeczne kopca wynoszą około 120 x 80 m. Po stronie południowej kopiec sąsiaduje bezpośrednio z okolicznymi polami i łąkami. Ogrodzony siatką teren kopca jest użytkowany przez miejscową szkołę, ulokowaną w stojącym tutaj murowanym budynku.

ROTWLOstatnia aktualizacja: 2009-03-23 23:57:30
Zmodyfikowane przez: Piotr Sölle

Znajdź hotel

Kalendarz wydarzeń

  • pn
  • wt
  • śr
  • cz
  • pt
  • sb
  • nd
 

Nasza fotogaleria